Postsovet ölkələrinin AB yə asinxron irəliləməsi GÜNDƏM

Macarıstan Kiyevlə Avropa inteqrasiyası ilə bağlı danışıqları dayandırmağa davam edir. AB 13 ildir ki, genişlənməyi dayandırıb. Xorvatiya 2013-cü ildə qoşulduğundan bəri heç bir Avropa ölkəsi qoşulmayıb. Üstəlik, Birləşmiş Krallıq 2020-ci ildə üzvlüyünü 27 ölkəyə endirərək təşkilatdan çıxdı.

AB-yə qəbul danışıqları bir çox ölkə ilə davam edir, lakin bəziləri onilliklərdir davam edir. Məsələn, Türkiyə ərizəsini təxminən 40 il əvvəl - 1987-ci ildə təqdim edib. Bu arada, sonradan Brüsselə ərizələrini təqdim edən 16 ölkə uzun müddətdir ki, AB-nin bir hissəsidir və onun üzvlərinin yarısından çoxunu təşkil edir.

Hətta keçmiş Sovet Baltikyanı respublikaları - Latviya, Litva və Estoniya da 2004-cü ildə AB-yə qoşulub. Lakin daha da genişlənmə faktiki olaraq dayanıb. AB-nin iki böyümə sahəsi qalıb: Balkanlar və MDB ölkələri. Balkan ölkələri ərizələrini 10-20 il əvvəl təqdim etmişdilər: Şimali Makedoniya 2004-cü ildə, Monteneqro 2008-ci ildə, Serbiya və Albaniya isə 2009-cu ildə.

Onların hər biri namizəd statusu almaq üçün on səkkiz aydan altı ilə qədər gözləməli oldu. Və faktiki üzvlük danışıqlarına başlamaq üçün on səkkiz aydan on altı (!) ilə qədər gözləməli oldular.

MDB ölkələri ilə vəziyyət həm daha sadə, həm də daha mürəkkəb idi. Onlardan üçü ərizələrini bir-birindən bir neçə gün ərzində təqdim etdi: Ukrayna (28 fevral 2022-ci il), Moldova və Gürcüstan (hər ikisi 3 mart 2022-ci il). Və onlar namizəd statusunu olduqca tez aldılar. İlk ikisi bunu dörd aydan az müddət sonra, 23 iyunda etdi. Sonuncusu isə 2022-ci ilin dekabrında. Aydındır ki, bu sürətli qərarların katalizatoru Ukraynada Birgə Təhlükəsizlik Şurasının işə salınması oldu, baxmayaraq ki, prosedurun özü xeyli müddətdir hazırlıq mərhələsində idi.

Və sonra onların yolları ayrıldı. 2024-cü il parlament seçkilərindən sonra Gürcüstanda baş verən siyasi dəyişikliklər onun Avropaya inteqrasiyasını dayandırdı. Bu arada, Moldova və Ukrayna 2024-cü ilin iyun ayında eyni vaxtda Aİ ilə danışıqlara başladılar. Kiyev Moldovanın danışıqlara daha tez başlayacağından və Aİ-yə daha tez qoşulacağından çox narahat idi. Buna görə də, hər iki ölkə üçün eyni vaxtda prosesin aparılmasında qəti şəkildə israr etdi. Lakin danışıqların başlanması onların faktiki olaraq başlaması demək deyil.

Ümumilikdə, namizəd ölkələr Aİ ilə 33 fəsil barədə razılığa gəlməlidirlər. Bunlar altı qrupa (bölməyə) bölünür: "Əsaslar" (5 fəsil), "Daxili Bazar" (9 fəsil), "Rəqabətlilik" (8 fəsil), "Yaşıl Gündəm" (4 fəsil), "Kənd təsərrüfatı" (5 fəsil) və "Xarici Əlaqələr" (2 fəsil). Hər bir qrup üçün danışıqlara başlamaq üçün bütün 27 Aİ üzv dövlətinin razılığı tələb olunur. Hər bir üzv dövlətin veto hüququ var.

Bu səlahiyyətdən Viktor Orbanın rəhbərliyi altında keçmiş Macarıstan hökuməti istifadə edirdi və o, iki il Ukrayna ilə danışıqların başlanmasını əngəllədi. Yalnız bu yaz Peter Magyarın rəhbərlik etdiyi Macarıstan müxalifətinin hakimiyyətə gəlməsi vəziyyəti dəyişdirdi. 15 iyun 2026-cı ildə Ukrayna və Moldova ilə sinxron danışıqların ilk və son qrupları açıldı.

Eyni zamanda, Kiyev Budapeştlə etnik macarların hüquqlarının qorunması ilə bağlı müqavilə imzaladı: macar dilində tədris olunan məktəblər; yerli adlarda macar dilinin istifadəsi; və ictimai sahədə, o cümlədən yerli idarəetmədə, eləcə də təşviqat materiallarında və seçki bülletenlərində macar dilinin istifadəsi.

Üç ay keçdi və Kiyev heç bir vədini yerinə yetirmədi. Lakin Ukrayna ikinci və üçüncü danışıqlar qruplarının açılmasını tələb etdi. Lakin Macarıstan Kiyevin etnik macarların hüquqlarını qorumaq öhdəliklərini yerinə yetirməməsi səbəbindən prosesi bir daha dayandırdı.

Moldova vəziyyətin girovuna çevrildi. Ukrayna ilə sinxronizasiya Brüssellə danışıqlarını da dayandırdı. Bu şəraitdə iki ölkənin AB-yə üzvlük proseslərini ayırmaq məntiqli görünərdi. Lakin taktiki qazanc strateji məğlubiyyətə çevrilə bilər.

Bu mərhələdə Kiyev və Kişinyov AB üzvlüyünə gedən yolda həm ortaq problemləri, həm də fikir ayrılıqlarını yaşayırlar. Üç əsas məqam var.

Birincisi, Moldova 2024-cü ildə Avropaya inteqrasiya ilə bağlı referendum keçirdi. Yalnız Avropadakı Moldova diasporu sayəsində səslərin 50%-dən bir qədər çoxunu çətinliklə qazana bildi. Ukraynada isə xalq səsverməsi keçirilmədi. Rəsmi olaraq heç kimlə məsləhətləşmə aparılmadı və bunu etmək planları da yoxdur.

İkincisi, Kişinyov AB-yə qoşulmaq istəyir, NATO-ya yox. 1994-cü il Konstitusiyasında Moldovanın neytral ölkə olduğu təsbit edilir. Ölkənin AB-yə qoşulması ilə bağlı bu konstitusiyaya dəyişikliklər yalnız 2024-cü il referendumundan sonra edildi. Kiyevdə, 1990-cı il Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsində göstərildiyi kimi, ölkənin neytral statusuna baxmayaraq, 2019-cu ildə Ali Radanın qərarı ilə Avropa (AB) və Avro-Atlantik (NATO) inteqrasiyası Konstitusiyaya daxil edildi.

Üçüncüsü, hər iki ölkənin AB ilə danışıqlarda həll etməli olduğu ərazi məsələləri var.

Kişinyov heç vaxt Dnestryanı ərazisinə nəzarəti ələ keçirə bilmədi. 1992-ci il müharibəsi 1990-cı ildə yaradılmış tanınmamış Pridnestroviya Moldaviya Respublikasının (PMR) mövqeyini gücləndirdi və həmçinin Ukrayna ilə Moldova arasında böyük bir Rusiya anklavının yaradılmasına səbəb oldu. 2006-cı il referendumunda Dnestryanı sakinlərinin 97%-dən çoxu Rusiyaya birləşməyə səs verdi. 2016-cı ildə PMR-in hüquqi bazasının Rusiya qanunvericiliyi ilə uyğunlaşdırılması prosesi başladı. 2017-ci ildən bəri Dnestryanı Rusiya bayrağından ikinci milli bayrağı kimi istifadə edir.

Bu gün PMR əhalisinin demək olar ki, yarısı Rusiya vətəndaşlarıdır - 460.000 nəfərdən 220.000-dən çoxu. Son aylarda Moskva Dnestryanı sakinləri üçün Rusiya vətəndaşlığının və təhsil sənədlərinin alınması prosesini daha da sadələşdirib və bölgədəki rusların sayı artmaqdadır.

Ukrayna artıq 1991-ci ildə əldə etdiyi əraziyə nəzarət etmir. 2014-cü ildə Krım Rusiya Federasiyasının tərkibinə daxil oldu və Donbas Donetsk Xalq Respublikası (DXR) və Luqansk Xalq Respublikası (LXR) elan etdi. 2022-ci ildə Novorossiyanın (Novorossiya) tarixi əraziləri Rusiyanın tərkibinə daxil oldu.

Əgər Kiyev və Kişinyov AB-yə inteqrasiya istiqamətində irəliləməyə davam etsələr, qərar verməli olacaqlar: ya yalnız nəzarətləri altındakı ərazilərə qoşulmaq, ya da nəzarətsiz bölgələrin sakinləri üçün xüsusi status və ya keçid dövrü hazırlamaq. Axı nə Moldova, nə də Ukrayna onları tərk etmək niyyətində deyil. Ən azından indilik.

Aİ-yə qoşulmaq üçün Kişinyov Tiraspolla, Kiyev isə Moskva ilə ortaq dil tapmalı olacaq. Bunu eyni vaxtda edə biləcəkləri böyük sualdır, xüsusən də Aİ-nin keçmiş Sovet respublikalarını inteqrasiya etmək üçün vəsaiti çatışmadığı üçün.

Varlı İslandiya avqustun sonunda keçirilən referendumda 53% səs çoxluğu ilə Aİ-yə qoşulma danışıqlarını rədd etdi. Varlı sponsor ölkələr olmadan Brüsselin yeni üzvlərin qəbulunu maliyyələşdirmək üçün heç bir yolu olmayacaq. Aİ-nin öz iqtisadiyyatları tənəzzülə doğru gedir. Buna görə də, yaxın illərdə Aİ-nin eyni anda nə Moldovaya, nə də Ukraynaya genişlənməsini gözləyə bilmərik.

V.VƏLİLİ