Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Dişlər yaddaş kartımızdır?

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

Professor Nizami Məmmədov: Xəzər canlı və sirli dənizdir MÜSAHİBƏ

Professor Nizami Məmmədov: Xəzər canlı və sirli dənizdir MÜSAHİBƏ

Icma.az, Azertag portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

Moskva, 27 oktyabr, AZƏRTAC

Rusiya Prezident Akademiyasının professoru, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının və Rusiya Ekologiya Akademiyasının həqiqi üzvü, UNESCO-nun eksperti Nizami Məmmədov AZƏRTAC-a müsahibəsində qeyd edib ki, Xəzər dənizi aktiv dinamikası və akvatoriyasındakı vəziyyəti müəyyən edən mürəkkəb geoloji, hidroloji, bioekoloji və antropogen qarşılıqlı təsirlər baxımından “canlı” və “sirli” hesab olunur. Xəzərin təxminən 1,8 milyon il əvvəl Dünya Okeanı ilə yoxa çıxan əvvəlki əlaqəsinə dair dolayı dəlillər mövcuddur.

Xəzər dənizi bir çox cəhətdən - statusu (əslində göl olsa da, dəniz hesab olunur), biomüxtəlifliyi (yalnız burada tapılan endemik növlərin bolluğu), müalicəvi xüsusiyyətləri (suyun üzvi birləşmələr və mikroelementlərlə zənginliyi), karbohidrogen ehtiyatları ilə zəngin yeraltı sərvətləri, şelfdəki qədim yaşayış məskənlərinin heyrətamiz qalıqları, dibində palçıq vulkanlarının bolluğu və suyun səviyyəsinin dövri dəyişkənliyi nöqteyi-nəzərindən unikaldır. Ümumilikdə, Xəzər dənizi və onun ehtiyatları həmişə Xəzəryanı ölkələrin əhalisi üçün həyatın bir çox aspektlərinin əsasını təşkil edib.

- Son illər Xəzər dənizində dayazlaşma prosesi gedir. Bu fenomenin gələcəyi barədə nə düşünürsünüz?

- Xəzər dənizinin səviyyəsi tarixən dəyişib. XIX əsrin əvvəllərində dəniz səviyyəsi bugünkündən təxminən 4,5 metr yüksək, dünya okeanından isə mənfi 22 metr idi. Sonra səviyyə enməyə başladı. 1978-ci ilə qədər suyun səviyyəsi 7 metr düşərək maksimum mənfi 29 metrə çatdı. 1978-ci ildən başlayaraq Xəzər dənizinin səviyyəsi qalxmağa başladı və 1995-ci ilin ortalarına qədər bu proses davam etdi.

1990-cı illərin ortalarından bəri dəniz səviyyəsinin azalması yenidən başlayıb. Son 30 ildə burada suyun səviyyəsi 2,3 metr azalıb. Əgər bu tendensiya davam edərsə, Xəzər dənizinin səviyyəsi XXI əsrin sonuna qədər qlobal okean səviyyəsindən 21 metr aşağı düşə bilər. NASA-nın 2020-2025-ci illər üçün peyk məlumatları göstərir ki, Xəzər dənizinin səviyyəsi ildə təxminən 7 santimetr azalır. Əgər bu baş verərsə, dənizin dərinliyi 5 metrdən çox olmayan şimal hissəsi 2050-ci ilə qədər faktiki olaraq yox ola bilər.

Amma görünən odur ki, Xəzər dənizinin səviyyəsi bu həddə çatmayacaq. Onun dəyişkənliyi tarixini nəzərə alsaq, qarşıdakı onilliklərdə əks proses - dəniz səviyyəsinin qalxması daha çox ehtimal olunur. Hazırda dəniz səviyyəsinin (keçmişlə müqayisədə) sürətlə azalması və müvafiq olaraq yaranan güclü mənfi nəticələr narahatlıq doğurur. Xəzər dənizinin səviyyəsi əvvəllər sabit şəkildə dəyişsə də, bu proses indi sürətlə davam edir.

-Xəzər dənizinin dayazlaşması Xəzəryanı ölkələrin əhalisinin dolanışığına, eləcə də neft və qaz hasilatı, gəmiçilik və balıqçılıq kimi sektorlara necə təsir göstərir?

- Bu, dəniz biomüxtəlifliyinə, habelə regionun iqtisadi və sosial sabitliyinə təsir edən genişmiqyaslı geobioloji, sosial-ekoloji böhrandır. Dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi Mərkəzi Asiyanın iqliminə və ornitoloji proseslərə təsir göstərir, həmçinin neft və qaz hasilatı, onların nəqlinin artan mürəkkəbliyi səbəbindən qlobal iqtisadiyyata da təsir göstərəcək. Xəzər dənizinin dayazlaşması endemik Xəzər suitiləri və nərə balığının yaşayış yeri kimi əsas ekosistemlər üçün dönüşü olmayan nəticələrə səbəb olur. İnsan sağlamlığı da təhlükə altındadır. Belə ki, 15 milyondan çox insan Xəzər dənizinin yaxınlığında yaşayır. Xəzərin qurumuş dəniz dibində təkcə duz deyil, həm də onilliklər ərzində yığılmış sənaye tullantıları var. Külək bu təhlükəli zəhərli qarışığı yüzlərlə kilometrə qədər yayır, nəticədə əhali arasında tənəffüs və ağciyər xəstəlikləri yaranır.

Aydındır ki, Xəzər dənizinin sahil ərazilərinin və onun şelfinin inkişafı zamanı dəniz səviyyəsinin dəyişkənliyinin nəzərə alınması vacibdir. Sənaye, mülki, mədəni və digər obyektlər Xəzərin təbii qanunlarına uyğun olaraq yerləşdirilməlidir. Təəssüf ki, bu, həmişə belə olmur. Nəticədə dənizin irəliləməsi və geri çəkilməsi sahil ərazilərinin yenidən inkişaf etdirilməsini zəruri edir və əhəmiyyətli, çox vaxt gözlənilməz iqtisadi itkilərə səbəb olur.

-Dənizdə dayazlaşma Volqa və digər çaylardan Xəzərə axan suyun həcminin azalması ilə əlaqəlidirmi?

- Ümumiyyətlə, Xəzər dənizinin dayazlaşmasını onun hövzəsindəki su balansının pozulması ilə əlaqələndirən nəzəriyyə çox geniş yayılıb. Əlbəttə ki, Volqa Avrasiyada ən bol suya malik çaydır, lakin Ural (Rusiya), Kür (Azərbaycan), Sefidrud (İran), Emba (Qazaxıstan), Atrek (Türkmənistan), Terek (Rusiya), Samur, Sulak (Rusiya) və onlarla digər kiçik çaylar da Xəzər dənizinə tökülür. Bütün bu çayların suları müxtəlif dərəcələrdə torpaqların meliorasiyası məqsədilə istifadə olunur, geniş ərazilər üçün suvarma mənbəyidir və onların yataqları su anbarları, bəndlər və su elektrik stansiyaları ilə doludur.

Bununla belə, 1990-cı illərin ortalarına qədər Xəzər dənizində su balansı nisbətən sabit olub. O vaxtdan bəri bu çaylardan su qəbulu demək olar ki, dəyişməz qalıb. Əksinə, son illərdə iqlim dəyişikliyi bu tarazlığı pozub. Bu nəzəriyyəni Xəzər regionu ölkələrində qlobal istiləşmə ilə bağlı dəyişikliklərin müşahidə olunması faktı da dəstəkləyir.

İqlim dəyişmələri son 30 ildə Xəzər dənizinin səth temperaturunun 1,5°C artmasına səbəb olub. Dəniz suyunun buxarlanmasında 12-15% artım kritik hesab edilib. Təbii ki, bu, su qəbulunu və çaylarda olan çirklənməni izləmək üçün beynəlxalq proqramın yaradılmasına mane olmur. Bu, su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni təşviq edəcək və çayların çirklənməsini azaldacaq.

Eyni zamanda, Xəzəryanı ölkələr iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq üçün öz töhfələrini verməlidir. Bu, qlobal problemdir, lakin yalnız regional səviyyədə karbohidrogen hasilatının azaldılması şərti ilə effektiv şəkildə həll edilə bilər. Region ölkələri yaşıl energetikaya - günəş və külək enerjisindən genişmiqyaslı istifadəyə keçməklə bu qlobal prosesə əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Azərbaycan artıq bu mənbələrə diqqət yetirib, amma bu cür siyasətlər Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistanda da fəal şəkildə inkişaf etdirilməlidir.

Xəzər dənizinin dayazlaşması ilə bağlı başqa bir nəzəriyyə də diqqətəlayiqdir və bu fenomeni dəniz dibindəki dalğalanmalarla əlaqələndirir. Həmin nəzəriyyəyə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsindəki dalğalanmalar onun dərinliklərində baş verən proseslərdən qaynaqlanır. Mənzərə belədir: geoloji qüvvələr dəniz dibini qaldırır və ya endirir ki, bu da suyun səviyyəsində dalğalanmaları müəyyən edir. Diqqət, həmçinin dənizin dibindəki palçıq vulkanlarının dövri aktivliyinə də cəlb olunur. Bu geoloji fərziyyə başqa bir nəzəriyyəyə - bu prosesləri siklik kosmik hadisələrlə əlaqələndirməyə səbəb olub.

- Xəzər dənizini xilas etmək üçün hansı tədbirlər görülməlidir? Bu sahədə Xəzəryanı ölkələr arasında koordinasiya nə şəkildə olmalıdır?

- Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsinin proqnozlaşdırılması məsələsi getdikcə daha aktuallaşır. Bu prosesin ilkin şərtləri və əsasları müəyyən edilməlidir. Bunun üçün Xəzər məsələləri ilə bağlı fundamental tədqiqatlar tələb olunur. Rusiya və Qazaxıstanda Xəzər dənizinin dayazlaşmasının sosial-iqtisadi və hidroloji nəticələrini öyrənməyə yönəlmiş institutlar mövcuddur. Bu institutlarda aparılan işlərin praktik əhəmiyyətini azaltmadan, “böyük elm” baxımından aparılan tədqiqat, ilk növbədə, dəniz səviyyəsinin dəyişməsinin səbəblərini aşkar etməyə yönəldilməlidir. Xəzər dənizinin transqressiyası və reqressiyası hazırda qəti bir izaha ehtiyac duymur. İqlim, antropogen, hidroloji və digər amillər təkbaşına Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsinin əsas səbəbini izah edə bilməz. Metodoloji cəhətdən bu proseslərin bir çox amillərin - atmosfer, hidrosfer, geoloji, kosmik və digərlərinin sinergetik qarşılıqlı təsirinin nəticəsi olduğuna inanmaq daha doğru olar.

Xəzər dənizinin xilas edilməsi misli görünməmiş elmi və texnoloji səylər tələb edir. Region ölkələri arasında əlaqələndirilmiş fəaliyyəti və qarşılıqlı öhdəlikləri müəyyən edən vahid strategiya ən yüksək səviyyədə hazırlanmalı və qəbul edilməlidir. BMT-nin iştirakı ilə 2024-cü ildə qəbul edilmiş Xəzər dənizinin ətraf mühitinin vəziyyəti barədə hesabata uyğun olaraq, bu proses daha da sürətləndirilməli və onun sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün Bakıda Beynəlxalq Xəzər dənizi İnstitutu yaradılmalıdır.

Fəridə Abdullayeva

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Moskva

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:193
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 27 Oktyabr 2025 14:48 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see404

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see324

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see303

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see302

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see299

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see291

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see280

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see277

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see273

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see259

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see255

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see251

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see237

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see232

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see216

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see212

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see195

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see185

45 min dollardan Walmart rəflərinə: Bir qadının qəhvə alternativi biznesi

17 Noyabr 2026 14:53see176

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see175
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri