Professor Nizami Məmmədov: Xəzər canlı və sirli dənizdir MÜSAHİBƏ

Moskva, 27 oktyabr, AZƏRTAC

Rusiya Prezident Akademiyasının professoru, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının və Rusiya Ekologiya Akademiyasının həqiqi üzvü, UNESCO-nun eksperti Nizami Məmmədov AZƏRTAC-a müsahibəsində qeyd edib ki, Xəzər dənizi aktiv dinamikası və akvatoriyasındakı vəziyyəti müəyyən edən mürəkkəb geoloji, hidroloji, bioekoloji və antropogen qarşılıqlı təsirlər baxımından “canlı” və “sirli” hesab olunur. Xəzərin təxminən 1,8 milyon il əvvəl Dünya Okeanı ilə yoxa çıxan əvvəlki əlaqəsinə dair dolayı dəlillər mövcuddur.

Xəzər dənizi bir çox cəhətdən - statusu (əslində göl olsa da, dəniz hesab olunur), biomüxtəlifliyi (yalnız burada tapılan endemik növlərin bolluğu), müalicəvi xüsusiyyətləri (suyun üzvi birləşmələr və mikroelementlərlə zənginliyi), karbohidrogen ehtiyatları ilə zəngin yeraltı sərvətləri, şelfdəki qədim yaşayış məskənlərinin heyrətamiz qalıqları, dibində palçıq vulkanlarının bolluğu və suyun səviyyəsinin dövri dəyişkənliyi nöqteyi-nəzərindən unikaldır. Ümumilikdə, Xəzər dənizi və onun ehtiyatları həmişə Xəzəryanı ölkələrin əhalisi üçün həyatın bir çox aspektlərinin əsasını təşkil edib.

- Son illər Xəzər dənizində dayazlaşma prosesi gedir. Bu fenomenin gələcəyi barədə nə düşünürsünüz?

- Xəzər dənizinin səviyyəsi tarixən dəyişib. XIX əsrin əvvəllərində dəniz səviyyəsi bugünkündən təxminən 4,5 metr yüksək, dünya okeanından isə mənfi 22 metr idi. Sonra səviyyə enməyə başladı. 1978-ci ilə qədər suyun səviyyəsi 7 metr düşərək maksimum mənfi 29 metrə çatdı. 1978-ci ildən başlayaraq Xəzər dənizinin səviyyəsi qalxmağa başladı və 1995-ci ilin ortalarına qədər bu proses davam etdi.

1990-cı illərin ortalarından bəri dəniz səviyyəsinin azalması yenidən başlayıb. Son 30 ildə burada suyun səviyyəsi 2,3 metr azalıb. Əgər bu tendensiya davam edərsə, Xəzər dənizinin səviyyəsi XXI əsrin sonuna qədər qlobal okean səviyyəsindən 21 metr aşağı düşə bilər. NASA-nın 2020-2025-ci illər üçün peyk məlumatları göstərir ki, Xəzər dənizinin səviyyəsi ildə təxminən 7 santimetr azalır. Əgər bu baş verərsə, dənizin dərinliyi 5 metrdən çox olmayan şimal hissəsi 2050-ci ilə qədər faktiki olaraq yox ola bilər.

Amma görünən odur ki, Xəzər dənizinin səviyyəsi bu həddə çatmayacaq. Onun dəyişkənliyi tarixini nəzərə alsaq, qarşıdakı onilliklərdə əks proses - dəniz səviyyəsinin qalxması daha çox ehtimal olunur. Hazırda dəniz səviyyəsinin (keçmişlə müqayisədə) sürətlə azalması və müvafiq olaraq yaranan güclü mənfi nəticələr narahatlıq doğurur. Xəzər dənizinin səviyyəsi əvvəllər sabit şəkildə dəyişsə də, bu proses indi sürətlə davam edir.

-Xəzər dənizinin dayazlaşması Xəzəryanı ölkələrin əhalisinin dolanışığına, eləcə də neft və qaz hasilatı, gəmiçilik və balıqçılıq kimi sektorlara necə təsir göstərir?

- Bu, dəniz biomüxtəlifliyinə, habelə regionun iqtisadi və sosial sabitliyinə təsir edən genişmiqyaslı geobioloji, sosial-ekoloji böhrandır. Dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi Mərkəzi Asiyanın iqliminə və ornitoloji proseslərə təsir göstərir, həmçinin neft və qaz hasilatı, onların nəqlinin artan mürəkkəbliyi səbəbindən qlobal iqtisadiyyata da təsir göstərəcək. Xəzər dənizinin dayazlaşması endemik Xəzər suitiləri və nərə balığının yaşayış yeri kimi əsas ekosistemlər üçün dönüşü olmayan nəticələrə səbəb olur. İnsan sağlamlığı da təhlükə altındadır. Belə ki, 15 milyondan çox insan Xəzər dənizinin yaxınlığında yaşayır. Xəzərin qurumuş dəniz dibində təkcə duz deyil, həm də onilliklər ərzində yığılmış sənaye tullantıları var. Külək bu təhlükəli zəhərli qarışığı yüzlərlə kilometrə qədər yayır, nəticədə əhali arasında tənəffüs və ağciyər xəstəlikləri yaranır.

Aydındır ki, Xəzər dənizinin sahil ərazilərinin və onun şelfinin inkişafı zamanı dəniz səviyyəsinin dəyişkənliyinin nəzərə alınması vacibdir. Sənaye, mülki, mədəni və digər obyektlər Xəzərin təbii qanunlarına uyğun olaraq yerləşdirilməlidir. Təəssüf ki, bu, həmişə belə olmur. Nəticədə dənizin irəliləməsi və geri çəkilməsi sahil ərazilərinin yenidən inkişaf etdirilməsini zəruri edir və əhəmiyyətli, çox vaxt gözlənilməz iqtisadi itkilərə səbəb olur.

-Dənizdə dayazlaşma Volqa və digər çaylardan Xəzərə axan suyun həcminin azalması ilə əlaqəlidirmi?

- Ümumiyyətlə, Xəzər dənizinin dayazlaşmasını onun hövzəsindəki su balansının pozulması ilə əlaqələndirən nəzəriyyə çox geniş yayılıb. Əlbəttə ki, Volqa Avrasiyada ən bol suya malik çaydır, lakin Ural (Rusiya), Kür (Azərbaycan), Sefidrud (İran), Emba (Qazaxıstan), Atrek (Türkmənistan), Terek (Rusiya), Samur, Sulak (Rusiya) və onlarla digər kiçik çaylar da Xəzər dənizinə tökülür. Bütün bu çayların suları müxtəlif dərəcələrdə torpaqların meliorasiyası məqsədilə istifadə olunur, geniş ərazilər üçün suvarma mənbəyidir və onların yataqları su anbarları, bəndlər və su elektrik stansiyaları ilə doludur.

Bununla belə, 1990-cı illərin ortalarına qədər Xəzər dənizində su balansı nisbətən sabit olub. O vaxtdan bəri bu çaylardan su qəbulu demək olar ki, dəyişməz qalıb. Əksinə, son illərdə iqlim dəyişikliyi bu tarazlığı pozub. Bu nəzəriyyəni Xəzər regionu ölkələrində qlobal istiləşmə ilə bağlı dəyişikliklərin müşahidə olunması faktı da dəstəkləyir.

İqlim dəyişmələri son 30 ildə Xəzər dənizinin səth temperaturunun 1,5°C artmasına səbəb olub. Dəniz suyunun buxarlanmasında 12-15% artım kritik hesab edilib. Təbii ki, bu, su qəbulunu və çaylarda olan çirklənməni izləmək üçün beynəlxalq proqramın yaradılmasına mane olmur. Bu, su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni təşviq edəcək və çayların çirklənməsini azaldacaq.

Eyni zamanda, Xəzəryanı ölkələr iqlim dəyişikliyinin qarşısını almaq üçün öz töhfələrini verməlidir. Bu, qlobal problemdir, lakin yalnız regional səviyyədə karbohidrogen hasilatının azaldılması şərti ilə effektiv şəkildə həll edilə bilər. Region ölkələri yaşıl energetikaya - günəş və külək enerjisindən genişmiqyaslı istifadəyə keçməklə bu qlobal prosesə əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Azərbaycan artıq bu mənbələrə diqqət yetirib, amma bu cür siyasətlər Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistanda da fəal şəkildə inkişaf etdirilməlidir.

Xəzər dənizinin dayazlaşması ilə bağlı başqa bir nəzəriyyə də diqqətəlayiqdir və bu fenomeni dəniz dibindəki dalğalanmalarla əlaqələndirir. Həmin nəzəriyyəyə görə, Xəzər dənizinin səviyyəsindəki dalğalanmalar onun dərinliklərində baş verən proseslərdən qaynaqlanır. Mənzərə belədir: geoloji qüvvələr dəniz dibini qaldırır və ya endirir ki, bu da suyun səviyyəsində dalğalanmaları müəyyən edir. Diqqət, həmçinin dənizin dibindəki palçıq vulkanlarının dövri aktivliyinə də cəlb olunur. Bu geoloji fərziyyə başqa bir nəzəriyyəyə - bu prosesləri siklik kosmik hadisələrlə əlaqələndirməyə səbəb olub.

- Xəzər dənizini xilas etmək üçün hansı tədbirlər görülməlidir? Bu sahədə Xəzəryanı ölkələr arasında koordinasiya nə şəkildə olmalıdır?

- Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsinin proqnozlaşdırılması məsələsi getdikcə daha aktuallaşır. Bu prosesin ilkin şərtləri və əsasları müəyyən edilməlidir. Bunun üçün Xəzər məsələləri ilə bağlı fundamental tədqiqatlar tələb olunur. Rusiya və Qazaxıstanda Xəzər dənizinin dayazlaşmasının sosial-iqtisadi və hidroloji nəticələrini öyrənməyə yönəlmiş institutlar mövcuddur. Bu institutlarda aparılan işlərin praktik əhəmiyyətini azaltmadan, “böyük elm” baxımından aparılan tədqiqat, ilk növbədə, dəniz səviyyəsinin dəyişməsinin səbəblərini aşkar etməyə yönəldilməlidir. Xəzər dənizinin transqressiyası və reqressiyası hazırda qəti bir izaha ehtiyac duymur. İqlim, antropogen, hidroloji və digər amillər təkbaşına Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsinin əsas səbəbini izah edə bilməz. Metodoloji cəhətdən bu proseslərin bir çox amillərin - atmosfer, hidrosfer, geoloji, kosmik və digərlərinin sinergetik qarşılıqlı təsirinin nəticəsi olduğuna inanmaq daha doğru olar.

Xəzər dənizinin xilas edilməsi misli görünməmiş elmi və texnoloji səylər tələb edir. Region ölkələri arasında əlaqələndirilmiş fəaliyyəti və qarşılıqlı öhdəlikləri müəyyən edən vahid strategiya ən yüksək səviyyədə hazırlanmalı və qəbul edilməlidir. BMT-nin iştirakı ilə 2024-cü ildə qəbul edilmiş Xəzər dənizinin ətraf mühitinin vəziyyəti barədə hesabata uyğun olaraq, bu proses daha da sürətləndirilməli və onun sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün Bakıda Beynəlxalq Xəzər dənizi İnstitutu yaradılmalıdır.

Fəridə Abdullayeva

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Moskva