Pul təhlükəsizlik hissi yaradır, yoxsa asılılıq ? ARAŞDIRMA

Pul müasir cəmiyyətin ən güclü alətlərindən biridir. O, yalnız iqtisadi mübadilə vasitəsi deyil, eyni zamanda təhlükəsizlik, azadlıq, status və güc simvolu kimi qəbul olunur. İnsanların gündəlik qərarları, gələcək planları və hətta psixoloji vəziyyəti çox vaxt maddi imkanlarla birbaşa əlaqələndirilir. Bu baxımdan əsas sual yaranır: pul insana real təhlükəsizlik hissi verir, yoxsa zamanla onu psixoloji asılılığa sürükləyir? Araşdırma bu sualı psixoloji, sosial və iqtisadi müstəvidə təhlil edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Pul və təhlükəsizlik hissi arasındakı əlaqə
Pulun təhlükəsizlik hissi yaratması əsasən insanın əsas ehtiyaclarını ödəmək qabiliyyəti ilə bağlıdır. Stabil gəliri olan fərdlər gələcəklə bağlı daha az narahatlıq keçirir, gözlənilməz xərclər qarşısında özlərini daha güvənli hiss edirlər. Bu mərhələdə pul psixoloji rahatlıq yaradan vasitəyə çevrilir. Xüsusilə sağlamlıq, təhsil və yaşayış kimi əsas sahələrdə maddi imkanların mövcudluğu insanın özünü nəzarətdə hiss etməsinə səbəb olur.
Lakin bu təhlükəsizlik hissi müəyyən həddə qədər real və sağlamdır. Maddi baza formalaşdıqdan sonra pulun yaratdığı rahatlıq tədricən psixoloji asılılığa çevrilə bilər.

Pul artdıqca təhlükəsizlik də artırmı?
Araşdırmalar göstərir ki, gəlir səviyyəsi müəyyən həddə qədər artdıqca subyektiv xoşbəxtlik və təhlükəsizlik hissi yüksəlir, lakin bu həddi keçdikdən sonra artım demək olar ki, dayanır. Daha çox pul daha az qorxu demək olmur. Əksinə, yüksək gəlir səviyyəsində insan daha çox itirmə qorxusu yaşayır. Beləliklə, pul təhlükəsizlik yaratmaq əvəzinə narahatlıq mənbəyinə çevrilir.
Bu mərhələdə insan pulunu qorumağa, artırmağa və risklərdən qaçmağa həddindən artıq fokuslanır. Təhlükəsizlik hissi real yox, şərti xarakter alır.

Pulun psixoloji asılılığa çevrilməsi prosesi
Pul asılılığı narkotik və ya alkoqol asılılığı kimi kimyəvi deyil, psixoloji xarakter daşıyır. İnsan pul vasitəsilə öz dəyərini ölçməyə başlayır. Özünü uğurlu, güclü və hörmətli hiss etmək üçün maddi göstəricilərə ehtiyac duyur. Bu zaman pul məqsəd yox, kimlik göstəricisinə çevrilir.
Pulun itirilməsi qorxusu isə insanın davranışlarını məhdudlaşdırır, risk alma qabiliyyətini azaldır və bəzən etik sərhədləri zəiflədir. Bu mərhələdə pul artıq təhlükəsizlik yox, asılılıq yaradan mexanizm rolunu oynayır.

Cəmiyyət pul təhlükəsizliyini necə təşviq edir?
Müasir cəmiyyətlərdə uğur anlayışı çox vaxt maddi göstəricilərlə ölçülür. Sosial media, reklamlar və kütləvi mədəniyyət pulun xoşbəxtliyin əsas şərti olduğu fikrini gücləndirir. Bu kollektiv mesaj fərdlərdə “pulum varsa, güvənliyəm” düşüncəsini formalaşdırır.
Bu yanaşma xüsusilə gənclər arasında özünü göstərir. Gələcək qorxusu, iş bazarındakı qeyri-sabitlik və sosial müqayisələr pulun təhlükəsizlik simvolu kimi qəbulunu daha da gücləndirir.

Pul yoxdursa təhlükəsizlik də yoxdurmu?
Pulun olmaması real risklər yarada bilər, lakin bu, təhlükəsizlik hissinin yalnız puldan asılı olduğu anlamına gəlmir. Sosial dəstək, ailə münasibətləri, psixoloji davamlılıq və bilik də təhlükəsizlik hissinin əsas komponentlərindəndir. Maddi baxımdan zəngin, lakin sosial və emosional baxımdan tənha olan insanların özlərini güvənli hiss etməməsi bu fikri təsdiqləyir. Deməli, pul təhlükəsizliyin tək mənbəyi deyil, sadəcə elementlərindən biridir.

Pul asılılığı insan münasibətlərinə necə təsir edir?
Pul mərkəzli düşüncə tərzi insan münasibətlərini funksional və faydaya əsaslanan formaya sala bilər. Münasibətlər maddi imkanlar üzərindən qurulduqda empatiya, paylaşma və etibar zəifləyir. İnsanlar dəyəri pul ilə ölçülən varlıqlara çevrilir.
Bu vəziyyət uzunmüddətli perspektivdə sosial təcrid, emosional boşluq və etibarsızlıq yaradır. Beləliklə, pulun verdiyi təhlükəsizlik hissi paradoksal şəkildə sosial təhlükəsizlik itkisinə səbəb olur.

Pul və azadlıq: həqiqi, yoxsa illüziya?
Pulun azadlıq verdiyi fikri geniş yayılıb. Doğrudur, pul seçim imkanlarını artırır. Lakin pul mərkəzli həyat tərzi insanı davamlı qazanc və qoruma dövrünə salır. Bu da insanı daha çox işləməyə, daha az risk almağa və daha az yaşamağa məcbur edə bilər. Belə hallarda pul azadlıq yox, məsuliyyət və qorxu mənbəyinə çevrilir. Pul müəyyən həddə qədər insana real təhlükəsizlik hissi yaradır. Əsas ehtiyaclar təmin olunduqda pul psixoloji rahatlıq və sabitlik mənbəyi ola bilər. Lakin bu hədd keçildikdə pul təhlükəsizlik yox, asılılıq yaradan faktora çevrilir. İtirmə qorxusu, sosial müqayisə və kimlik problemi pulun müsbət funksiyasını zəiflədir.

Əsl təhlükəsizlik yalnız maddi imkanlardan deyil, sosial əlaqələrdən, psixoloji sağlamlıqdan və daxili balansdan qaynaqlanır. Pul bu sistemin bir hissəsi ola bilər, amma onun mərkəzinə çevrildikdə təhlükəsizlik yox, asılılıq yaradır.

Pulun yoxluğunda formalaşan alternativ təhlükəsizlik mexanizmləri
Pul mərkəzli təhlükəsizlik anlayışının qarşısında insanın tarix boyu formalaşdırdığı alternativ mexanizmlər mövcuddur. Ənənəvi cəmiyyətlərdə ailə bağları, icma dəstəyi və kollektiv məsuliyyət anlayışı maddi çatışmazlığı kompensasiya edən əsas faktorlar olub. İnsan özünü tək hiss etmədiyi, ehtiyac anında dəstək alacağını bildiyi mühitdə psixoloji baxımdan daha güvənli olurdu. Bu fakt göstərir ki, təhlükəsizlik hissi yalnız bank hesabı ilə ölçülmür, sosial kapital da bu hissin əsas dayaqlarından biridir.
Müasir dövrdə isə fərdiləşmə prosesi gücləndikcə bu alternativ mexanizmlər zəifləyir və pul onların yerini dolduran yeganə “təhlükəsizlik zəmanəti” kimi qəbul edilir. Bu isə insanı daha həssas və asılı vəziyyətə salır.

Pul və dəyər anlayışının qarışması
Pul asılılığının ən təhlükəli tərəflərindən biri insanın öz dəyərini maddi imkanları ilə eyniləşdirməsidir. Belə hallarda insan “mən kiməm?” sualına “nə qədər qazanıram?” cavabı verir. Bu yanaşma şəxsi keyfiyyətlərin, bacarıqların və mənəvi dəyərlərin arxa plana keçməsinə səbəb olur.
Bu cür dəyər qarışıqlığı xüsusilə uğursuzluq dövrlərində ağır psixoloji nəticələr yaradır. Gəlir azaldıqda və ya maddi itki baş verdikdə insan təkcə pulunu deyil, özünə hörmətini də itirmiş kimi hiss edir. Bu vəziyyət depressiya, narahatlıq pozuntuları və sosial çəkilmə ilə müşayiət oluna bilər.

Pul qorxusu və daimi narahatlıq dövrü
Pul təhlükəsizlik hissi yaratmaq əvəzinə bəzən daimi narahatlıq mənbəyinə çevrilir. İnsan “bəs sabah nə olacaq?”, “bunu itirsəm necə yaşayaram?” kimi suallarla yaşamağa başlayır. Bu qorxu vəziyyəti insanı həddindən artıq ehtiyatlı, emosional baxımdan qapalı və riskdən qaçan şəxsə çevirir.
Paradoks ondadır ki, maddi baxımdan daha zəngin olan şəxslər bəzən maddi çətinlik yaşayanlardan daha çox itirmə qorxusu yaşayırlar. Çünki itiriləcək şeylərin sayı artdıqca qorxu da artır. Beləliklə, pulun verdiyi “təhlükəsizlik” hissi öz-özünü inkar edən mexanizmə çevrilir.

Pul, nəzarət hissi və illüziya
Pul insanlara həyat üzərində nəzarət hissi verdiyi üçün cazibədardır. Seçim etmək, qərar vermək və istədiyini əldə etmək imkanı nəzarət illüziyası yaradır. Lakin həyatın tam nəzarət altına alınması mümkün deyil. Xəstəlik, qəza, sosial və iqtisadi böhranlar bu illüziyanı asanlıqla dağıda bilir.
Bu nöqtədə pulun həqiqi gücü deyil, məhdudluğu üzə çıxır. İnsan başa düşür ki, pul bəzi riskləri azalda bilər, lakin bütün qeyri-müəyyənlikləri aradan qaldırmır. Bu dərk etmə prosesi bəziləri üçün psixoloji yetkinlik, bəziləri üçün isə dərin məyusluq yaradır.

Sağlam münasibət modeli: pul vasitə kimi
Araşdırmalar göstərir ki, pul ilə sağlam münasibət quran insanlar onu məqsəd yox, vasitə kimi qəbul edirlər. Belə insanlar maddi imkanları həyat keyfiyyətini artırmaq üçün istifadə edir, lakin öz emosional təhlükəsizliklərini yalnız pula bağlamırlar. Onlar üçün pul rahatlıq yaradan amildir, kimlik və dəyər ölçüsü deyil.
Bu yanaşma psixoloji baxımdan daha dayanıqlıdır. Maddi dalğalanmalar baş verdikdə insanın daxili balansı tam dağılmır, çünki təhlükəsizlik hissi tək bir sütuna söykənmir.

Cəmiyyət üçün nəticələr və risklər
Pulun təhlükəsizlikdən çox asılılıq yaratdığı cəmiyyətlərdə sosial etimad azalır, insanlar arasında məsafə artır və kollektiv məsuliyyət zəifləyir. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə sosial parçalanma və psixoloji gərginlik yaradır. Maddi uğur üzərində qurulan dəyər sistemi həm fərdləri, həm də cəmiyyəti emosional baxımdan zəiflədir.
Bu səbəbdən pulun rolunun yenidən düşünülməsi yalnız fərdi yox, ictimai məsələdir.

Nəticədə...
Pul insana müəyyən qədər təhlükəsizlik hissi verə bilər, lakin bu hiss müvəqqəti və şərtidir. Pulun həyatın mərkəzinə çevrildiyi anda təhlükəsizlik yox, asılılıq formalaşır. Əsl güvən hissi isə balansdan, sosial əlaqələrdən, psixoloji möhkəmlikdən və dəyərlərin düzgün qurulmasından qaynaqlanır. Pul bu sistemdə alət ola bilər, amma əsas dayağa çevrildikdə insanı gücləndirmək əvəzinə zəiflədir.