Qafqazın gələcəyinə aparan strateji yol

Bakı ilə Moskva arasında əməkdaşlıq gündəliyi genişlənir

Cənubi Qafqaz regionu hazırda dünyanın aparıcı güclərinin strateji maraqlarının qovuşduğu, rəqabət və əməkdaşlıq proseslərinin paralel şəkildə cərəyan etdiyi mühüm geosiyasi məkandır. 2020- ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra yaranan yeni reallıqlar regionun təhlükəsizlik və nəqliyyat arxitekturasını kökündən dəyişdirib.

Qeyd edilən proseslərin mərkəzində dayanan ən vacib layihələrdən biri, şübhəsiz ki, Zəngəzur dəhlizidir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə qovuşduracaq regional kommunikasiyaların açılması qitələrarası tranzit baxımından mühüm strateji əhəmiyyətə malikdir. Müasir dövrdə həyata keçirilən xarici siyasət strategiyaları göstərir ki, dövlətlərin nəqliyyat marşrutları üzərindəki nəzarəti onların beynəlxalq siyasi sistemdəki gücünü və nüfuzunu müəyyən edən əsas amillərdəndir.

Əvvəllər regional kommunikasiyaların, xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsinə kifayət qədər ehtiyatla yanaşan, hətta müəyyən dövrlərdə məsələyə laqeyd qalan Rusiya hazırda mövqeyini köklü şəkildə dəyişib. Moskva indiki mərhələdə Zəngəzur istiqamətindəki nəqliyyat xətlərinin bərpasına xüsusi əhəmiyyət verməyə başlayıb. Rusiyanın xarici siyasətində baş verən strateji dönüş təsadüfi xarakter daşımır. Qərb dövlətlərinin tətbiq etdiyi genişmiqyaslı sanksiyalar fonunda Moskva cənub istiqamətində alternativ nəqliyyat dəhlizlərinə kəskin ehtiyac duyur. Qeyd olunan səbəbdən Zəngəzur dəhlizi Rusiya üçün həm regional əməkdaşlıq vasitəsi, həm də qlobal bazarlara çıxışı təmin edən mühüm quru yolu kimi dəyərləndirilir. Kreml tərəfindən dəhlizin açılmasının fəal şəkildə dəstəklənməsi, Rusiya sərhəd xidmətinin həmin yollar üzərində nəzarəti həyata keçirmək istəyi ilə də sıx bağlıdır. Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Moskvaya son rəsmi səfəri və keçirdiyi ikitərəfli görüşlər iki ölkə arasındakı münasibətlərin hazırkı səviyyəsini göstərir. Moskvada rusiyalı həmkarı Sergey Lavrovla birgə mətbuat konfransında vurğulandığı kimi, Azərbaycan və Rusiya mürəkkəb mərhələləri geridə qoyaraq əlaqələrin tam şəkildə normallaşmasına nail olub. Həmin görüşlərdə nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin bərpası regional təhlükəsizlik fonunda ətraflı müzakirə edilib. Azərbaycan xarici siyasət idarəsinin rəhbəri tərəfindən bəyan edilib ki, Zəngəzur dəhlizi layihəsinin reallaşdırılması istiqamətində hüquqi sənədlərin hazırlanması işi fəal şəkildə davam etdirilir. Ceyhun Bayramovun Moskva danışıqlarında nümayiş etdirdiyi prinsipial mövqe regional nəqliyyat dəhlizlərinə dair Azərbaycanın maraqlarının tam şəkildə qorunduğunu sübut edir. Bakı və Moskva arasındakı dialoq bütün Cənubi Qafqazın gələcək taleyi üçün əhəmiyyətlidir. Kommunikasiyaların açılması Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün və sabitliyin təminatçısı qismində çıxış edir. Rusiya ilə aparılan strateji dialoq çərçivəsində Zəngəzur dəhlizi layihəsi regional əlaqələrin inkişafı və geoiqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edən təşəbbüs kimi ön plana çıxır. Kommunikasiya xətlərinin bərpası regionda mövcud olan gərginliyi azaldır, dövlətlər arasında iqtisadi asılılığı artırır və hərbi qarşıdurma riskini minimuma endirir. Azərbaycan tərəfi qeyd edilən məsələdə olduqca şəffaf və ədalətli mövqedən çıxış edir: regional əlaqələrin bərpası beynəlxalq hüququn suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə tam uyğun şəkildə həyata keçirilməlidir. Nəqliyyat xətlərinin açılması Ermənistanın da iqtisadi blokadadan xilas olmasına şərait yaradır, lakin rəsmi İrəvan geosiyasi təsirlər altında tarixi şansı əldən verir. Moskva isə kommunikasiyaların açılmasını dəstəkləməklə həm Cənubi Qafqazdakı mövqelərini gücləndirir, həm də Türkiyə və digər regional tərəfdaşları ilə vasitəsiz quru əlaqəsi əldə etməyə çalışır.

Azərbaycanın irəli sürdüyü şərtlər beynəlxalq sənədlərə və hüquqi öhdəliklərə əsaslanır. Bakı Zəngəzur dəhlizinin açılmasını 2020-ci ilin 10 noyabr tarixli üçtərəfli Bəyanatın şərtinə uyğun şəkildə tələb edir. Həmin bəyanatın 9-cu bəndində açıq şəkildə göstərilir ki, Ermənistan Respublikası Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyinə təminat verir. Həmçinin qeyd edilir ki, nəqliyyat əlaqələrinə nəzarəti Rusiya Federasiyasının Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları həyata keçirir. İrəvan rəhbərliyi hazırda sənəddəki imzasından qaçmağa, öhdəlikləri yerinə yetirməkdən boyun qaçırmağa cəhd göstərir. Ermənistanın qeyd olunan mövqeyi beynəlxalq hüquqa hörmətsizlik nümunəsidir və sülh prosesinə ciddi zərbə vurur.

Tarixi perspektivdən Rusiyanın Zəngəzur məsələsinə münasibəti zamanla mühüm təkamül mərhələlərindən keçib. Əvvəlki dövrlərdə Moskva regiondakı status-kvonun qorunub saxlanmasına daha çox diqqət ayırırdı və kommunikasiyaların açılmasını fəal şəkildə gündəmə gətirmirdi. Lakin qlobal geosiyasi qarşıdurmanın kəskinləşməsi, Ukrayna ətrafındakı hadisələr və Rusiyanın beynəlxalq təcrid vəziyyətinə salınması cəhdləri Kremlin regional prioritetlərini yenidən nəzərdən keçirməsinə yol açdı. Hazırda Moskva üçün Zəngəzur dəhlizi Şərqlə Qərb arasında yeni nəqliyyat arteriyalarından asılılığı azaltmaq üçün böyük şansdır. Həmçinin Rusiya rəhbərliyi anlayır ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Şimal–Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin fəaliyyəti ilə tam şəkildə üst-üstə düşür. Qeyd olunan amil Rusiyanın İrana və oradan da Hind okeanı hövzəsinə çıxışını asanlaşdırır. Məhz bu səbəblərdən Rusiya hazırda layihənin fəal tərəfdarı kimi çıxış edir və onun tezləşdirilməsi üçün təzyiqlərini artırır.

Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi xarici siyasət tam müstəqil, milli maraqlara əsaslanır. Zəngəzur dəhlizi məsələsində də Azərbaycan yalnız müvafiq maraqları müdafiə edir. Bakı ABŞ və digər Qərb dövlətləri ilə əlaqəli şəkildə danışıqlar aparır, eyni zamanda, Rusiyanın regiondakı maraqlarını nəzərə alır. C.Bayramov bəyan edib ki, Zəngəzur dəhlizinin həm giriş, həm də çıxış nöqtələri Azərbaycan Respublikasının suveren ərazisində yerləşir. Həmin səbəbdən layihənin reallaşdırılmasında son söz məhz Azərbaycana məxsusdur. ABŞ-dan olan tərəfdaşların da layihəyə maraq göstərməsi və Ermənistanla həmin istiqamətdə danışıqlar aparması rəsmi Bakı tərəfindən diqqətlə izlənilir. Azərbaycan regional layihələrdə bütün maraqlı tərəflərlə dialoqa açıqdır, lakin suveren hüquqların pozulmasına və ya hər hansı dövlətin üstünlük əldə etmək cəhdlərinə imkan vermir.

Sonda onu da qeyd edək ki, Cənubi Qafqazın geosiyasi gələcəyi nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması və regional əməkdaşlıq formatlarının səmərəli fəaliyyətindən asılıdır. Rusiyanın Zəngəzur məsələsində mövqeyini dəyişərək layihəni fəal şəkildə dəstəkləməsi regiondakı yeni güc balansının göstəricisidir. Azərbaycan milli maraqları rəhbər tutaraq sülh, sabitlik və tərəqqi naminə fəaliyyətini qətiyyətlə davam etdirir. Ermənistanın üzərinə düşən öhdəlikləri yerinə yetirməsi regionda uzunmüddətli sülhün açarı hesab olunur. Nəqliyyat dəhlizlərinin açılması prosesi gec-tez tamamlanacaq və Cənubi Qafqaz qlobal ticarətin mühüm qovşağına çevriləcək.

Yusif ŞƏRİFZADƏ
XQ