Qara qutu nədir və hansı hallarda açılır?

Təyyarələrdə qara qutuları məcburi edən ilk ölkə 1963-cü ildə Avstraliya olub

"Flightradar24” (təyyarə transponder siqnallarına əsaslanan uçuş izləmə xidməti – red.) saytı dekabrın 25-də Aktauda qəzaya uğrayan AZAL-ın sərnişin təyyarəsinin traektoriyasının 3D versiyasını paylaşıb.

Sözügdən paylaşımdan görünür ki, Rusiya ərazisindəki hava limanlarına enişinə icazə verilməyən və Aktau Hava Limanına yönləndirilən təyyarə qəzaya uğramamışdan əvvəl Xəzər dənizini böyük çətinliklə keçib.

Traektoriyadan dan aydın olur ki, təyyarə tarazlığın pozulması səbəbindən tez-tez qalxıb-ensə də, pilotların böyük əzmkarlığı nəticəsində Aktauya çatmağa nail olub.

Qeyd edək ki, yerli mənbələrin açıqladığı məlumata görə, təyyarəmiz Qroznı üzərində Rusiyanın “Pantsir S1” sistemi tərəfindən vurulduqdan sonra ciddi zədə alıb. Hidravlik və elektron sistemi sıradan çıxan təyyarəni idarə etmək çətinləşib və nəticədə pilotlar Aktau Hava Limanına məcburi eniş etməli olublar.

Lakin təəssüf ki, eniş əsnasında baş verən uğursuzluq göyərtədə olan 67 sərnişin və heyət üzvü olan təyyarənin qəzaya uğramasına gətirib çıxarıb. Qeyd edək ki, qəza nəticəsində 38 nəfər ölüb, 29 nəfər yaralanıb.

“Aktauda qəzaya uğrayan AZAL-ın sərnişin təyyarəsinin "qara qutu"ları ilə bağlı işlərə dekabrın 27-də Braziliyadan mütəxəssislər gəldikdən sonra başlanacaq”.

Bu barədə Qazaxıstanın nəqliyyat nazirinin müavini və Mülki Aviasiya Komitəsinin sədri Talqat Lastayev məlumat verib. 

O qeyd edib ki, alqoritm, standartlar var və bütün ölkələr onlara əsasən addım atırlar: “İlk növbədə, vəziyyətə və bütün məlumatlara əsaslanaraq, təyyarə qəzasını araşdırmaq üçün komissiya yaradılır və "qara qutu"larla bağlı nə etmək lazım olduğuna o qərar verir. Hazırda bu proses gedir - fraqmentlər və detallar toplanılır. İstehsalçı ölkə Braziliyadan olan mütəxəssislər, aviadaşıyıcının öz nümayəndəsi sabah gələcək. Bütün bu insanlar bir araya gələndən sonra "qara qutu"nun necə deşifrə edilməsinə qərar veriləcək”.

“Şərq” Türkiyə mediasına istinadən xəbər verir ki, aviasiya sahəsindəki texnoloji inkişaf sayəsində hava səyahətləri quru və gəmi səfərlərindən daha təhlükəsiz hesab edilir. Hətta statistik məlumatlarda belə dünyada ən təhlükəsiz nəqliyyat vasitəsinin məhz təyyarələr olduğu qeyd edilir. Buna baxmayaraq, müxtəlif ölkələrdə çox sayda sərnişinlərin ölümü ilə nəticələnən dəhşətli təyyarə qəzaları baş verə bilir. Təyyarələrin içərisində olan “qara qutu”lar isə adından fərqli olaraq qəzaya səbəb olan araşdırmalara işıq salır, aydınlıq gətirir. 

Qara qutu hava səyahətləri zamanı uçuşla bağlı məlumatların qeydə alındığı bir vasitədir. Qəzadan sonra qəzaya səbəb olan amilləri müəyyən etmək üçün istifadə olunur.

Bu qutu iki cihazdan ibarətdir: uçuş məlumatlarını yazan (FDR) və kokpit səs yazıcısı (CVR). FDR sürət, vaxt, marşrut, hündürlük, mühərrik gücü kimi müxtəlif məlumatları 25 saat saxladığı halda, CVR son iki saatda pilotların öz aralarında olan danışıqlarını, hava hərəkətini idarə edən qüllələrdəki zabitlərlə radio danışıqlarını və kokpitdə səslənir.

Qara qutu kimi tanınan bu cihazlar, əslində, narıncı rəngdədir. Sadəcə, daha çox qara hadisələr zamanı həmin cihazdan istifadə edildiyi üçün qara qutu adı ilə hallandırılır. Qəza şəraitində tez tapılması üçün narıncı rəngdə hazırlanıb.

Qara qutular adətən təyyarənin qəza zamanı ən az vurulan hissəsi olan quyruq hissəsində yerləşir. Əgər cihazlardan biri qəza zamanı yararsız hala düşərsə, digərindən istifadə etmək mümkün olur. Eni və uzunluğu təqribən 25 sm, qalınlığı 6-7 mm-dir. Qara qutu paslanmayan alüminium  və poladdan hazırlanır. Eyni zamanda, onların istehsalında müxtəlif izolyasiya materiallarından istifadə olunur. Qutular güclü zərbələrə və yanğına davamlı olmaqla yanaşı, eyni zamanda suyun 6 min metr dərinliyində məlumatları qorumağı bacarır. 

Qəza nəticəsində təyyarələrin parçalanmasına baxmayaraq, bu cihaz əksər hallarda zədə görmür və qəzaların səbəbini aydınlaşdıran əsas sübut hesab olunur. Qara qutunun təyyarədəki əsas funksiyası pilotların danışığını, uçuş zamanı təyyarənin idarəetmə sistemində baş verən bütün əməliyyatları qeydə almaqdır. Pilot kabinəsində istifadə olunan bütün panellər hətta təyyarə xaricində olan işıqların yanma və sönməsi də qara qutunun beyninə həkk olunur. Qara qutu təyyarənin bütün uçuş, mühərrikin iş, elektrik parametrlərini yığıb saxlayır. Uçuş zamanı və ya lazım olarsa, aviasiya hadisəsi zamanı o açılaraq araşdırılır. 

Təyyarə qəzasından sonra bu qutuların necə tapılmasına gəldikdə isə qeyd edək ki, qəza zamanı təyyarədə olan sensorlar zərbədən sonra aktivləşir və siqnallar verməyə başlayır. Bu ötürücülər sayəsində beynəlxalq axtarış-xilasetmə peykləri dağıntıların və buna görə də qara qutunun yerini müəyyən edir. Lakin bu ötürücülər suyun altında siqnal göndərə bilmirlər. Bu səbəbdən qara qutulara enerjisini batareyalardan alan və suyun altında 30 gün ərzində 2-3 km məsafəyə səs dalğaları yayan ayrıca mexanizm yerləşdirilir.

Məlumat üçün bildirək ki, 1949-cu ildə İngilis aviasiya şirkəti "De Havilland" sərnişinlərə dünyanın ilk reaktiv təyyarəsi olan "Comet"i təqdim edib. Sürətli və rahat kometa ictimaiyyətin heyranlığını qazansa da, 1952-ci ildən bəri müxtəlif vaxtlarda yeddi sərnişin təyyarəsi qəzaya uğrayıb və xüsusən də son iki təyyarə qəzasında qəzanın nədən qaynaqlandığına dair heç bir şahid və ya ipucu tapılmayıb.

O dövrdə bəzi hərbi sınaq təyyarələrində uçuş məlumatlarını maqnit lentlərinə yazan qurğular olub, lakin bu cihazlar kommersiya təyyarələrində və ya qəza araşdırmalarında istifadə olunub. Bu cihaz çox güclü  olmadığı üçün səs yazıcıları heç istifadə olunmayıb.

Avstraliya Müdafiə Nazirliyinə bağlı Aviasiya Tədqiqat Laboratoriyalarında (ARL) çalışan alim David Uorren düşünüb ki, təyyarə qəzasından əvvəl son dəqiqələrdə nə baş verdiyini bilmək, qəzanın səbəbini müəyyən etməyə çalışan mütəxəssislərə kömək edəcək. Çünki təyyarədə nasazlıq olsaydı, bunu ən yaxşı o təyyarəni idarə edən pilotlar bilərdi. Buna görə də o, təyyarələrdə uçuş məlumatları ilə birlikdə kokpit danışıqlarını qeyd edən qəzaya davamlı yazıcıdan istifadə etməyi təklif edib. Uorren 1957-ci ildə mövzu ilə bağlı bir hesabat və prototip hazırladı. Lakin yüksək səviyyəli rəhbərlər Avstraliyada çox az sayda təyyarə qəzası baş verdiyini, bu cihazların təyyarələrdə istifadəsinin baha başa gələcəyini, bu cihazın “casus” kimi görünəcəyini və xoş qarşılanmayacağını bildirərək Uorrenin tələbini rədd ediblər.

Britaniya Hava Qeydiyyatı Şurasının sədri Robert Hardinqham bir il sonra ARL-ə baş çəkib və Uorren tərəfindən hazırlanmış qara qutu prototipini araşdırıb. “Qara qutu”dan təsirlənən Hardinqem Uorreni İngiltərəyə dəvət edib. Uorrenin aparatı Britaniya aviasiya mütəxəssisləri tərəfindən maraqla qarşılanıb. Bundan sonra Uorren mülki təyyarələrdə uçuş qeydiyyatını məcburi etmək üçün işə başlayıb.

Bu dəfə ARL Avstraliyaya qayıtması üçün ona tam dəstək verib. 1962-ci ildə qara qutunun prototipi təkmilləşdirilib və istehsaldan əvvəlki mərhələ başlayıb. Bu prosesdə qara qutunun həm qeyd, həm də saxlama xüsusiyyətləri daha səmərəli hala gətirilib və cihaz yanğına və zərbəyə davamlı qutuya yerləşdirilib. Təyyarələrdə qara qutuları məcburi edən ilk ölkə 1963-cü ildə Avstraliya olub. ARL və Uorren hazırladıqları qara qutuya görə heç bir patent üçün müraciət etməyiblər. Beləliklə, qara qutunun digər ölkələrdə də geniş şəkildə istifadəsinə yol açılıb.