Qarabağdan sonra Naxçıvan: erməni revanşistləri yeni cəbhə açır

Niyə Naxçıvan revanşistlərin gündəliyinin növbəti mərkəzinə çevrilib? -  Cavab təkcə tarixdə deyil

İkinci Qarabağ müharibəsindəki məğlubiyyət erməni revanşist düşərgəsindəki bəzi şəxslərin Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına son qoymadı. Əksinə, Qarabağ üzərində nəzarəti itirdikdən sonra bu qrup getdikcə revanşist gündəliyini digər ərazilərə yönəltməyə və SSRİ-nin dağılmasından sonra yaradılmış ərazi qaydalarını yenidən şübhə altına almağa çalışır. İndi Naxçıvan diqqət mərkəzinə çevrilib.

Əhəmiyyətli olan odur ki, bu, artıq təsadüfi tarixi mübahisə deyil. 5 sentyabrda Ermənistanın Milli Demokrat Qütbü Azərbaycanın Naxçıvana ərazi mülkiyyətini şübhə altına alan bir bəyanat yayaraq, onun statusunun tam tarixi və hüquqi nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirdi. Və Naxçıvanı "tarixi Ermənistan"ın bir hissəsi adlandırdı. Eyni zamanda, MDQ Ermənistanın bu əraziyə olan hüquqlarını itirmədiyini iddia edib. Beləliklə, bu, sadəcə bir əsr əvvəl baş verən hadisələrin yenidən şərhi deyil, ərazi məsələsinə yenidən baxmaq üçün siyasi və hüquqi arqument formalaşdırmaq cəhdidir.

Niyə Naxçıvan revanşistlərin gündəliyinin növbəti mərkəzinə çevrilib? Cavab təkcə tarixdə deyil. Azərbaycanın Qarabağın işğaldan azad etməsindən sonra münaqişənin nəticəsini qəbul etməyən Ermənistan qüvvələri ərazi münaqişəsinin nəticəsiz qalması ideyasını qoruyub saxlamalıdırlar. Bu mənada Qarabağ revanşist ritorikası üçün getdikcə yararsız bir hədəfə çevrilir: Azərbaycanın bölgə üzərində nəzarəti bərpa olunub və siyasi gündəm tədricən sülh, sərhədlər və kommunikasiya məsələlərinə keçir. Buna görə də, ərazi iddiaları üçün yeni bir hədəf axtarışı köhnə narrativin - Ermənistanın ərazi itkilərinin guya son olmadığı fikrini davam etdirməyə imkan verir.

Naxçıvan belə bir strategiya üçün xüsusilə uyğundur. Qarabağdan fərqli olaraq, o, birbaşa Azərbaycan və Türkiyə ilə bağlıdır və Cənubi Qafqazın dəyişən nəqliyyat arxitekturasının mərkəzində yerləşir. Son illərdə regionun əhəmiyyəti kəskin şəkildə artıb: Naxçıvan Azərbaycan və Türkiyə arasında əsas əlaqə nöqtəsidir və dəmir yolu və yol layihələri, enerji xətləri, beynəlxalq Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri ilə daha geniş inteqrasiya davam edir. Azərbaycan Naxçıvanla quru əlaqələrinin bərpasına yeni regional nəqliyyat sisteminin elementlərindən biri kimi baxır.

Ona görə də, Naxçıvanın geosiyasi əhəmiyyəti bu gün bir neçə onillik əvvəlkindən tamamilə fərqlidir. Bu, sadəcə ərazi və tarixi yaddaş məsələsi deyil. Muxtar respublika tədricən regionun yeni infrastruktur konfiqurasiyasının qovşaqlarından birinə çevrilir. Onun nəqliyyat və enerji əhəmiyyəti artır və eksklavın özü Azərbaycan, Türkiyə və digər regional ticarət yolları arasında getdikcə daha vacib bir əlaqəyə çevrilir.

Bu, revanşist qüvvələrin siyasi hesablamalarını da izah edir. Naxçıvanla bağlı mübahisəni indi başlatmaqla, onlar təkcə ərazinin tarixi kimliyini deyil, həm də regional kommunikasiyaların gələcək arxitekturasını şübhə altına almağa çalışırlar. Əgər Naxçıvan Azərbaycan, Türkiyə, İran və daha geniş nəqliyyat yolları arasında həyati bir əlaqəyə çevrilərsə, onun statusunun "qeyri-müəyyən" elan edilməsi təkcə keçmişə deyil, həm də Cənubi Qafqazın gələcəyinə təzyiq göstərmək üçün bir vasitəyə çevrilir.

Naxçıvan həmçinin Azərbaycan-Türkiyə əlaqəsi üçün də çox vacibdir. Bu, materikdən ayrılmış, lakin birbaşa Türkiyə ilə həmsərhəd olan Azərbaycan ərazisidir. Buna görə də, onun statusunun hər hansı bir şəkildə dəyişdirilməsi təkcə Bakıya deyil, həm də Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin strateji konfiqurasiyasına təsir göstərəcək. Daha geniş şəkildə desək, Naxçıvan ətrafındakı ərazi ritorikası Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Orta Asiya arasında yeni bir əlaqə sisteminin formalaşmasına xələl gətirə bilər.

Burada tarixi revizionizm müasir geosiyasətə çevrilir. Naxçıvana qayıdış revanşist düşərgəsinə eyni vaxtda bir neçə məqsədi həyata keçirməyə imkan verir: ərazi itkiləri ilə bağlı daxili erməni narrativini qorumaq, SSRİ-nin dağılmasından sonra qurulmuş qaydaya meydan oxumaq və yeni regional infrastrukturun formalaşmasına əlavə maneələr yaratmaq.

Bu fonda, Azərbaycanın öz daxilində baş verən başqa bir proses xüsusilə vacibdir. 2026-cı ildə Bakı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiya arxitekturasında dəyişiklik etdi. Bu hal da nəzərə alınmalıdır, çünki bu, bu gün Naxçıvan ətrafında dəyişən şeyin onun ərazi mənsubiyyəti deyil, daxili idarəetmə sistemi olduğunu göstərir.

Bu iki səviyyəni qarışdırmamaq vacibdir. Azərbaycan həqiqətən də muxtar vilayətin institusional strukturunda islahatlar aparır, lakin bu, onun ərazi statusunun dəyişdirilməsi demək deyil. Azərbaycan Konstitusiyası Naxçıvan Muxtar Respublikasını Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar respublika və onun ayrılmaz hissəsi kimi müəyyən etməyə davam edir.

Beləliklə, Bakı mövcud dövlət məkanı daxilində Naxçıvanın idarəetmə mexanizmlərini dəyişdirir, erməni revanşistləri isə müzakirəni Azərbaycanın daxili strukturundan çox kənara - ərazinin mülkiyyəti məsələsinə yönəltməyə çalışırlar. Bir halda bu, institusional islahatla bağlıdır, digər halda isə ərazi qaydalarını yenidən nəzərdən keçirmək cəhdidir.

Bu fərq Naxçıvanın sürətlə artan strateji əhəmiyyəti fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan muxtar bölgənin idarəetmə sistemini yenidən qurarkən və eyni zamanda, nəqliyyat, enerji və logistika potensialını inkişaf etdirərkən, revanşist qüvvələr bu ərazinin ilk növbədə kimin sahibi olması məsələsini yenidən siyasi gündəmə gətirməyə çalışırlar.

Buna görə də, Naxçıvanın statusunun yenidən nəzərdən keçirilməsi cəhdi yalnız bir əsr əvvəlki hadisələrə qayıdış kimi qəbul edilə bilməz. Bu, bir neçə prosesin kəsişməsində yarandı: muxtar bölgənin idarəetmə sisteminin islahatı, nəqliyyat əhəmiyyətinin artması, Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin möhkəmlənməsi və Cənubi Qafqaz üçün yeni bir arxitekturanın formalaşması.

Bu kontekstdə erməni revanşistlərinin əsas arqumentinə toxunmaq lazımdır: Naxçıvanın hazırkı statusunun guya yalnız 16 mart 1921-ci il tarixli Moskva müqaviləsinə əsaslandığı və buna görə də yenidən nəzərdən keçirilə biləcəyi iddiasına. Bu yanaşma qəsdən bir sənədi daha mürəkkəb tarixi və hüquqi kontekstdən təcrid edir. Moskva müqaviləsi Naxçıvanın statusunun müəyyənləşdirilməsində həqiqətən də mühüm rol oynayıb, lakin onu ayrıca araşdırmaq müqavilə münasibətlərinin sonrakı inkişafını, Sovet dövrünün inzibati təcrübələrini və SSRİ-nin dağılmasından sonra dövlət sərhədlərinin formalaşmasını nəzərə almayacaq.

Xüsusi əhəmiyyət kəsb edən 13 oktyabr 1921-ci il tarixli Qars müqaviləsi Türkiyə ilə Zaqafqaziya respublikaları arasında RSFSR-in iştirakı ilə bağlanıb. Sovet Ermənistanı bu müqavilədə birbaşa iştirak edirdi. Sənəddə Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi kimi xüsusi statusu təsbit edilib. Buna görə də, vəziyyəti Ermənistanın müvafiq beynəlxalq tənzimləmə ilə bağlı olmadığı kimi təqdim etməyə çalışmaq tarixi və hüquqi baxımdan son dərəcə problemlidir.

Ermənistanın guya Naxçıvanın statusuna heç vaxt razılıq vermədiyi tezisi ən azı, Sovet dövrünün siyasi və hüquqi reallığını nəzərə almağı tələb edir. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bölgənin sərhədləri və inzibati quruluşu boşluqda mövcud deyildi: Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan SSR-in tərkibində fəaliyyət göstərirdi, Ermənistan SSR isə onilliklər ərzində SSRİ-nin respublikalararası ərazi strukturunu birtərəfli qaydada yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verən müstəqil beynəlxalq hüquqi statusa malik deyildi.

Daha da əhəmiyyətlisi, Sovet İttifaqının dağılması mövcud inzibati sərhədləri avtomatik olaraq silmədi. Yeni müstəqil dövlətlər mövcud ərazi konfiqurasiyası çərçivəsində beynəlxalq səviyyədə tanındılar. Buna görə də, onilliklər sonra Naxçıvanı guya "həll olunmamış" statusa malik ərazi elan etmək cəhdi tarixin aydınlaşdırılması deyil, SSRİ-nin dağılmasının nəticələrini yenidən nəzərdən keçirmək təklifidir.

Qarabağla Naxçıvan arasındakı əsas sərhəd buradan keçir. Qarabağ münaqişəsinin özünəməxsus mürəkkəb tarixi var idi. Bu tarixə Ermənistan-Azərbaycan qarşıdurması, müharibə, işğal və sonradan Azərbaycanın öz ərazisi üzərində nəzarəti bərpa etməsi daxil idi. Naxçıvan isə başqa bir məsələdir. Onun statusu ayrıca müqavilə və inzibati tarix çərçivəsində formalaşıb və muxtar bölgənin özü Sovet dövründə Azərbaycanın tərkibində mövcud olub.

Buna görə də, Qarabağ və Naxçıvanı vahid revanşist hekayəsində birləşdirmək cəhdi tarixi o qədər də izah etmir, əksinə, onu siyasi cəhətdən yenidən şərh edir. Qarabağdan sonra yeni bir hekayə ortaya çıxır: əgər bir ərazi məsələsi revanşistlər tərəfindən əlverişsiz şəkildə həll edilibsə, başqa bir məsələ açılmalıdır.

Xüsusilə də Naxçıvan ətrafında yeni infrastruktur reallığının formalaşdığı bir vaxtda bu cür ritorikanın ortaya çıxması diqqət çəkir. Azərbaycan eyni zamanda, muxtar respublika ilə bir neçə kommunikasiya marşrutu inkişaf etdirir - Ermənistan vasitəsilə vəd edən Zəngəzur marşrutu və İran vasitəsilə. Bakı Naxçıvanı Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərini birləşdirən gələcək nəqliyyat sisteminin mərkəzi elementi kimi görür.

Buna görə də, bu gün Naxçıvanla bağlı mübahisə artıq sadəcə keçmişlə bağlı mübahisə deyil. Bu, Cənubi Qafqazın sabah necə olacağı ilə bağlı mübahisədir. Əgər Naxçıvan əsas nəqliyyat, enerji və logistika mərkəzinə çevrilirsə, onun statusuna meydan oxumaq cəhdləri regional əlaqə layihələrinə obyektiv şəkildə təsir göstərir. Dəmir yolu, enerji xətləri, nəqliyyat marşrutları və Türkiyəyə çıxış muxtar respublikanı periferik ərazidən strateji mərkəzə çevirir.

Buna görə də, Naxçıvana qarşı ərazi tələblərinin ortaya çıxmasına davam edən geosiyasi dəyişikliklərdən təcrid olunmuş şəkildə baxmaq olmaz. Bu, regionun tədricən müharibədən yeni rabitə sisteminin qurulmasına keçdiyi bir vaxtda ərazi amilini Ermənistan-Azərbaycan gündəliyinin mərkəzinə qaytarmaq cəhdidir.

Mövcud bəyanatların əsas siyasi mənası budur. Söhbət sabah xəritədəki sərhədləri dəyişdirmək ümidi ilə bağlı olanlardan daha çox, uzunmüddətli təzyiq aləti yaratmaqdan gedir. Tarixi və hüquqi düzəliş ərazi iddialarının siyasi resurs kimi qorunub saxlanmasına, daxili mübarizələrdə istifadə olunmasına və eyni zamanda, yeni regional arxitekturanın formalaşmasını çətinləşdirməsinə imkan verir.

Bu mənada, Naxçıvan Qarabağdan sonra erməni revanşistləri üçün əlverişli növbəti dayanacağa çevrilir. Qarabağ artıq əvvəlki kimi istifadə edilə bilməz - onun siyasi və ərazi reallığı dəyişib. Lakin Naxçıvan sərhədlər, müqavilələr və tarixi hüquqlar məsələsinin yenidən açılmasına imkan verir və eyni zamanda, bu müzakirəni daha böyük bir sualla əlaqələndirir: Cənubi Qafqazda yeni nəqliyyat və geosiyasi sistemin qaydalarını kim müəyyən edəcək.

Buna görə də, Naxçıvan ətrafında aparılan hazırkı kampaniya tarixə zərərsiz bir qayıdış kimi qəbul edilməməlidir. "Tarixi Ermənistan" söhbətlərinin arxasında keçmişi bu günə təzyiq göstərmək üçün bir vasitəyə çevirmək cəhdi dayanır. 1921-ci il müqavilələrinin yenidən nəzərdən keçirilməsinin arxasında isə bu gün sürətlə dəyişən bir bölgə üzərində təsir gücü əldə etmək istəyi dayanır.

Naxçıvanın tarixi 1921-ci ildə başlamır, 2026-cı ildə siyasi bəyannamə ilə bitmir. Onun hazırkı statusu ardıcıl olaraq - beynəlxalq müqavilələr, Sovet inzibati quruluşu, SSRİ-nin süqutu və müstəqil Azərbaycanın sonrakı inkişafı vasitəsilə formalaşıb. Bu tarixin seçmə oxunması yeni bir hüquq yaratmır, sadəcə siyasi iddiaya tarixi qaçılmazlıq görünüşü verməyə çalışır.

Hazırkı revanşist kampaniyasının əsas paradoksu da buradadır. Naxçıvan regionun yeni nəqliyyat, enerji və geosiyasi sistemlərinə nə qədər çox inteqrasiya olarsa, onu ərazi qarşıdurmasının köhnə məntiqinə qaytarmaq cəhdləri bir o qədər güclü olar. Bu, artıq təkcə keçmişlə və sərhədlərlə bağlı deyil. Cənubi Qafqazın gələcəyi təhlükə altındadır - o, yeni kommunikasiyalar, ticarət və qarşılıqlı əlaqə məkanına çevriləcək, yoxsa yenidən tarixi iddialar və ərazi revanşizmi sahəsinə çevriləcək?

Qarabağdan sonra revanşist gündəliyi həqiqətən yeni bir dayaq nöqtəsi axtarır. Naxçıvan təsadüfən seçilməyib: o, eyni zamanda, tarixi bir əlamətdar yer, strateji mərkəz, Azərbaycan və Türkiyə arasında əlaqə və bölgənin gələcək konfiqurasiyasının açarlarından biridir. Buna görə də, bu gün onun mülkiyyəti məsələsini açmaq cəhdi sadəcə keçmişlə bağlı mübahisə deyil. Bu, ərazini yenidən nəzərdən keçirilməsini gündəmə qaytarmaq və bunun vasitəsilə Cənubi Qafqazın gələcəyinə təsir etmək cəhdidir.

Məhz buna görə də əsas sual artıq yüz il sonra kiminsə 1921-ci il müqavilələrini yenidən şərh etmək qərarına gəlməsinin səbəbi deyil. Daha da əhəmiyyətlisi, bunun Naxçıvanın yeni regional arxitekturanın mərkəzi elementlərindən birinə çevrildiyi bir vaxtda baş verməsinin səbəbidir. Cavab açıqdır: mübarizə yalnız keçmişin şərhi ilə bağlı deyil. Mübarizə Cənubi Qafqazın siyasi, nəqliyyat və strateji gələcəyinə kimin və hansı şərtlər altında nəzarət edəcəyi ilə bağlıdır.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov