Qaranlıq qorxuludurmu? Qorxmayın!

Əsrlər boyu zülmət qaranlıq təhlükə mənbəyi kimi qəbul edilib. Qorxulu əfsanələr, cinlər haqqında miflər və “qara pişiklər” gecənin şər gətirdiyi fikrini beyinə yerləşdirib.

Ancaq antropoloji nöqteyi-nəzərdən qaranlıq qorxusu anadangəlmə deyil, sonradan öyrədilib. Qədim cəmiyyətlər əsrlər boyu 12 saat işıq və 12 saat qaranlıqdan ibarət təbii dövrədə yaşayırdılar və gün batdıqdan sonra həyat normal hesab olunurdu.

Məsələn, orta əsrlər Avropasında ikifazalı yuxu adi hal idi: insanlar bir neçə saat yuxuya gedir, sonra qısa bir “gecə oyaqlığı” üçün oyanırdılar – dua edir, söhbətləşir və ya sevişirdilər, daha sonra ikinci yuxuya qayıdırdılar. Bu təbii ritm insanın biologiyası və ətraf mühitlə harmoniya ilə sıx bağlı idi.

Elm gecə haqqında nə deyir?

Müasir tədqiqatlar göstərir ki, qaranlıq psixi sağlamlıq və rifahda əsas rol oynayır. Yuxu zamanı tam qaranlıqda yuxu fazaları aktivləşir, bunlar isə yaddaşın konsolidasiyası, emosiyaların tənzimlənməsi, öyrənmə prosesləri üçün zəruridir. Alimlər sübut ediblər ki, yataq otağında süni işıq nə qədər az olarsa, depressiya riski bir o qədər az, psixi sağlamlıq göstəriciləri bir o qədər yüksək olar. Gecə boşluq deyil, orqanizm üçün aktiv bərpa dövrüdür.

İçimizdəki bioloji Saat

İnsan bədəni işığın və qaranlığın növbələşməsi ilə tənzimlənən daxili bioloji saatla idarə olunur. Bu ritmlərin pozulması aşağıdakılarla əlaqələndirilir: metabolik pozğunluqlar; ürək-damar problemləri; psixi pozğunluqlar. 2025-ci ildə “Frontiers in Sleep” jurnalında dərc olunan icmalda vurğulanır ki, məhz təbii gecə bədənin funksiyalarını sinxronlaşdırır. Həddindən artıq süni işıqlandırma hormonal sistemi birbaşa pozur, melatonin səviyyəsini aşağı salır və xroniki xəstəliklərin riskini artırır.

Qaranlıq və sensor antidepresiya terapiyası

Son illərdə alimlər həssas stimulları məhdudlaşdıran üsulları fəal şəkildə tədqiq edirlər. Tam qaranlıqda və sükutda vaxt keçirməyi nəzərdə tutan REST (Məhdud Ətraf Mühitin Stimulyasiya Müalicəsi) effektivliyini sübut edib. Bu, şüurluluğu artırır, stressi azaldır və emosional sabitləşməni təşviq edir.

Flotation-REST kapsullarına – bədən istiliyində duzlu su ilə doldurulmuş çənlərə xüsusi diqqət yetirilir. 27 tədqiqatın meta-analizi təsdiqləyib ki, belə seanslar stress hormonu kortizol səviyyəsini azaldır, qan təzyiqini normallaşdırır və idrak funksiyasını yaxşılaşdırır.

İşıq nəzarət aləti kimi

Kulturoloq-coğrafiyaşünas Tim Edensor qeyd edir ki, Qərb mədəniyyəti əsrlər boyu işıq və qaranlıq arasındakı simvolik müxalifəti formalaşdırıb. İşıq həqiqət, nizam və təhlükəsizliklə, qaranlıq isə xaos və günahla əlaqələndirilirdi. Amma bu əkslik  neytral deyil: onu ictimai strukturlar tətbiq edir. Edensor nümayiş etdirir ki, həddindən artıq işıq nizam-intizama vadar və gecə təcrübəsinin unikallığını silir, bizi bərpa üçün vacib resursdan məhrum edir.

Qaranlıq -qavrayışın neyrobiologiyası

Stenforddan olan nevroloq David Eagleman beynin işığın olmamasına necə reaksiya verdiyini öyrənir. Onun sensor əvəzetmə cihazları ilə apardığı təcrübələr göstərdi ki, qaranlıqda görmə qabığı səs və toxunuşu emal etməyə keçir. Bu, hisslərimizin çevik olduğunu və ətraf mühitdəki dəyişikliklərə uyğunlaşdığını təsdiqləyir.

“Müdafiə Aktivləşdirmə Nəzəriyyəsi”nə görə, yuxular görmə korteksinin fəaliyyətini qoruyaraq, gözlər vizual məlumatdan məhrum olarkən fəaliyyət göstərə bilər. Başqa sözlə, qaranlıq təkcə beyni təhdid etmir, əslində onu inkişaf etdirməyə, təsvirlər yaratmağa və daxili dünyanı gücləndirməyə məcbur edir.

Parlaq işıq paradoksu

Tarixi qaranlıq qorxusuna baxmayaraq, süni işıq daha təhlükəli olduğunu sübut edib. 2025-ci ildə aparılan bir meta-analiz, gecə işığının piylənmə, depressiya, diabet və hətta bəzi xərçəng növləri riskinin artması ilə əlaqəli olduğunu göstərib. “Əbədi günorta”nın gecəni əvəz etdiyi işıqla dolu şəhərlər təkcə ekosistemi deyil, həm də insanın bioloji tarazlığını pozur.

Eyni zamanda, 2024-cü ildə 13 milyon saatlıq işığa məruz qalma müşahidəsinə əsaslanan araşdırma, işıqlı günlərin və qaranlıq gecələrin sağlamlıq üçün optimal olduğunu göstərib. Gündüz işığının qeyri-kafi olması enerjini azaldır və əhval-ruhiyyəni pisləşdirir, gecə vaxtı həddindən artıq işıqlandırma isə yuxunu pozur. Balans əsasdır.

Qaranlığın iqtisadiyyatı

Sensor deprivasiya və flotasiya texnologiyaları bazarı sürətlə böyüyür. 2025-ci ildə onun həcmi 150 milyon dollar qiymətləndirilirdi və 2033-cü ilə qədər illik artım tempi 12% olmaqla 450 milyon dollara çatacağı proqnozlaşdırılır. Eyni zamanda, “Qaranlıq Səma” hərəkatı inkişaf edir, küçə işıqlarının ekranlaşdırılmasını və təbii ulduzlu səmanın qorunub saxlanmasını təşviq etməklə işığın çirklənməsinə qarşı mübarizə aparır.

Qaranlıq gələcək üçün bir mənbə kimi

Müasir araşdırmalar göstərir ki, qaranlıq düşmən deyil, müttəfiqdir. O, psixikanı bərpa edir, sağlamlığı gücləndirir, təxəyyülü oyadır. Alimlər təklif edirlər ki, hər kəs öz “təcrübəsini” keçirsin – süni işığı azaltmaq, üzmək cəhdi və Yataq otağında üzən və ya sadəcə gecə işığını söndürməyə çalışın.

Bəlkə də məhz bu boşluqda itirdiyimiz tarazlığımızı və özümüzü eşitmə qabiliyyətimizi yenidən kəşf edəcəyik. Elm getdikcə daha çox təsdiq edir ki, qaranlıq təkcə qorxu məkanı deyil, həm də bioloji və psixoloji sağlamlıq üçün həlledici amildir. Həqiqi gecə bizə yenilənməyə, xəyal qurmağa və daxili harmoniya tapmağa imkan verir.

 Sunay Aydın

AzPost.az

Paylaş