Qatil özünü xilaskar hesab edəndə

Bəzən insanı ən çox dəhşətə gətirən cinayətin özü deyil, həmin cinayətə bəraət qazandıran düşüncə olur. Bir insanın öldürmək qərarına gəlməsi nə qədər qorxuncdursa, onun bunu "xeyirxah əməl" hesab etməsi, ətrafındakıların da bu düşüncəyə müəyyən qədər haqq qazandırması bir o qədər düşündürücüdür.

İran əsilli danimarkalı rejissor Əli Abbasinin "Müqəddəs hörümçək" filmi məhz belə bir mənəvi paradoksun üzərində qurulub. 2022-ci ildə ekranlara çıxan film 2001-ci ildə İranın Məşhəd şəhərində baş vermiş real hadisələrdən - qadınları öldürən Səid Xənainin cinayətlərindən bəhs edir. Ancaq rejissorun məqsədi yalnız serial qatilin portretini yaratmaq deyil. Filmin əsas sualı daha ağırdır: insan öz cinayətini müqəddəs vəzifə kimi qəbul edirsə, bu düşüncə haradan yaranır?

Məşhəd İranın ən müqəddəs şəhərlərindən biridir. Şəhərdə bir neçə fahişə qadının öldürülməsindən sonra narahatlıq artır. Qatil qadınları motosikletinə mindirir, evinə aparır və orada boğaraq öldürür. Sonra meyitləri küçəyə atır. Polis isə uzun müddət onun izinə düşə bilmir.

Hadisələri araşdırmaq üçün Tehrandan jurnalist Ərzu Rəhimi Məşhədə gəlir. O, burada yalnız istintaqın laqeydliyi ilə deyil, qadın jurnalistə münasibətin yaratdığı maneələrlə də qarşılaşır. Polis əməkdaşları onun suallarından narahatdır, işinə müdaxilə etməsini istəmirlər. Yerli jurnalist Şərifi isə ona mühüm bir məlumat verir: qatil hər qətldən sonra jurnalistlərdən birinə zəng edir və növbəti meyitin harada olduğunu bildirir.

Rəhimi araşdırdıqca məlum olur ki, cinayətlərin arxasında heç də gizli, cəmiyyətə qarışa bilməyən bir manyak dayanmır. Şübhəli şəxs adi ailə başçısı, tikinti işçisi Səid Azimidir. Onun həyatında kənardan baxanda qeyri-adi heç nə yoxdur. Arvadı, uşaqları, işi, dini inancları var. Lakin gecələr o, başqa bir insana çevrilir.

Azimi öldürdüyü qadınları sadəcə cinayət qurbanları kimi görmür. O, özünü Məşhədi "əxlaqsızlıqdan təmizləyən" adam hesab edir. Onun düşüncəsində öldürdüyü qadınların həyatı ilə bağlı heç bir tərəddüd yoxdur. Əksinə, o, gördüyü işi dini borc kimi qəbul edir.

Filmin ən qorxunc tərəfi də məhz budur. Çünki burada qarşımızda yalnız qəddar bir qatil dayanmır. Qarşımızda özünü haqlı hesab edən qatil var.

Rəhimi nəhayət, cinayətkarı yaxalamaq üçün təhlükəli bir qərar verir. Özünü onun qarşısına çıxarmaqla qatil üçün yem olmağa razılaşır. Azimi jurnalisti də motosikletinə mindirib evinə aparır. Lakin Rəhimi müqavimət göstərir, bıçaqla özünü müdafiə edir və qaçmağa nail olur. Bundan sonra Azimi həbs edilir.

Onun 16 qadının qətlində əli olduğu sübuta yetirilir. Məhkəmə ölüm hökmü çıxarır. Ancaq burada filmin kriminal süjetindən daha mühüm olan başqa bir məsələ üzə çıxır: cəmiyyətin bir hissəsi hələ də Azimini cinayətkar hesab etmir. Onun öldürdüyü qadınların "günahkar" olduğuna inananlar var. Azimi də öz mövqeyindən geri çəkilmir.

Nəhayət, qatil edam olunur.

Amma film bununla bitmir.

Final səhnəsində Aziminin yeniyetmə oğlu atasından qürurla danışır. Onun fikrincə, atası "günahkar qadınları" öldürüb. Daha da sarsıdıcı olan budur ki, oğlan gələcəkdə atasının davamçılarının meydana çıxa biləcəyini düşünür. Bəlkə də onlardan biri özü olacaq.

Beləcə, rejissor filmin əvvəlində yaratdığı kriminal gərginliyi son səhnədə tamam başqa müstəviyə keçirir. Söhbət artıq bir qatilin kimliyindən getmir. Söhbət onun düşüncəsinin yaşamaq imkanından gedir.

Əli Abbasi filmi İranda çəkmək üçün icazə ala bilmədiyindən çəkilişləri İordaniyada aparıb. Ekran əsəri Avropa ölkələrinin - Danimarka, Almaniya, İsveç və Fransanın müştərək istehsalıdır. Buna görə də "Müqəddəs hörümçək" texniki baxımdan İran filmi sayılmasa da, bütün hadisələr İran cəmiyyətinin və dini mühitinin fonunda cərəyan edir.

Filmin 2022-ci ildə Kann festivalında nümayişi böyük maraq doğurdu. Ərzu Rəhimi obrazını canlandıran Zər Amir İbrahimi ən yaxşı qadın rolu mükafatına layiq görüldü. Onun ifası filmin ən güclü tərəflərindən biri kimi qiymətləndirildi. Rəhimi obrazı sadəcə qatilin izinə düşən jurnalist deyil; o, qadının öz səsini eşitdirməyə çalışdığı, kişilərin hökm sürdüyü bir mühitdə mübarizə aparan insandır.

"Müqəddəs hörümçək" tənqidçilər arasında da ciddi müzakirələrə səbəb olub. Bəzi kinoşünaslar rejissorun qadınlara qarşı zorakılığı həddindən artıq sərt göstərdiyini düşünür. Digərləri isə hesab edir ki, filmin bu qədər narahatedici olması onun əsas məqsədinə xidmət edir: tamaşaçını rahat buraxmamaq, onu zorakılığın yalnız fərdi cinayət deyil, bəzən ictimai düşüncənin nəticəsi olduğu barədə düşünməyə vadar etmək.

Film "Oskar"ın 2023-cü ildə keçirilən mərasimi üçün "Ən yaxşı beynəlxalq film" kateqoriyasında 15 ekran əsərindən ibarət qısa siyahıya da düşüb.

"Müqəddəs hörümçək"ə yalnız serial qatil haqqında film kimi baxmaq onun mahiyyətini daraltmaq olardı. Bu, qadınların taleyi, dini fanatizm, cəmiyyətin susqunluğu və cinayətə haqq qazandıran düşüncə haqqında filmdir.

Və ən ağır fikir filmin sonunda səslənir: bir insanı edam etməklə onu aradan götürmək olar, amma onun düşüncəsi başqalarının şüurunda yaşamağa davam edirsə, təhlükə hələ bitməyib.

"Müqəddəs hörümçək" də məhz bu narahatlıqla yadda qalır.

"525"