Qərb və Mərkəzi Asiyada enerji gündəmi RAKURS

Mərkəzi Asiya vahid enerji məkanının qurulmasına başlayır. Dünya Bankının (DB) dəstəyi ilə regionda vahid elektrik enerjisi bazarı yaradılacaq. Dəyəri 1 milyard dollardan çox olan proqram region ölkələrinin enerji sistemlərini birləşdirmək və sərhədyanı ticarəti asanlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Lakin layihənin həyata keçirilməsi 2027-ci ilə qədər öz ortaq elektrik enerjisi bazarını yaratmaq niyyətində olan Avrasiya İqtisadi Birliyinin (AAİB) planları ilə rəqabət aparır. DB Direktorlar Şurası regionun müxtəlif enerji sistemlərini ardıcıl və səmərəli mexanizmə çevirməyi hədəfləyən REMIT proqramını rəsmi olaraq təsdiqləyib. Layihə 10 il davam edəcək və hər biri regional tərəfdaşlığı gücləndirmək üçün nəzərdə tutulmuş üç mərhələyə bölünür.

Layihə artıq başlayıb: birinci mərhələdə Qırğızıstan, Tacikistan və Özbəkistan, eləcə də Enerji Dispetçer Mərkəzi ümumilikdə 143,2 milyon dollar məbləğində maliyyə dəstəyi alacaq. Vəsaitlərin əsas hissəsi Beynəlxalq İnkişaf Assosiasiyasından güzəştli kreditlər və qrantlar şəklində gələcək. Proqram Qırğızıstan və Tacikistanın hidroenerjisini, Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistanın istilik enerjisi istehsalını və regionda sürətlə artan günəş və külək potensialını birləşdirməyi hədəfləyir. Bu "yaşıl toplantının" nəticələri təsirli olur: mütəxəssislər elektrik enerjisi ticarətinin ildə 15.000 GVt/saata qədər artacağını proqnozlaşdırırlar. Orta istehlakçı üçün bu, yalnız qəfil kəsintilər dövrünün bitməsi deyil, həm də onların elektrik enerjisi xərclərinin real azalması deməkdir.

Dünya Bankının Mərkəzi Asiya üzrə Regional Direktoru Naci Benhasin bildirib ki, regional elektrik enerjisi bazarının inkişafı təchizat təhlükəsizliyini artıracaq, resurslardan daha səmərəli istifadəyə imkan verəcək və 2050-ci ilə qədər 15 milyard dollara qədər iqtisadi fayda yarada bilər. Proqramın təxmini 1,018 milyard dollarlıq büdcəsi bazarın inkişafına və istifadəyə verilməsinə, ötürmə şəbəkəsinin modernləşdirilməsinə, enerji sistemlərinin rəqəmsallaşdırılmasına və regional institutların gücləndirilməsinə ayrılacaq.

Avropa və Mərkəzi Asiya regionu üzrə İnfrastruktur direktoru Çarlz Kormyenin sözlərinə görə, birinci mərhələdə təxminən 900 MVt təmiz gücün inteqrasiyası və təxminən 700 milyon dollar özəl investisiyanın cəlb edilməsi gözlənilir. Enerji Koordinasiya və Dispetçer Mərkəzi bazar və institusional tədbirlərdən məsul olacaq. İnfrastruktur investisiyaları milli şəbəkə operatorları tərəfindən həyata keçiriləcək. Strateji nəzarət Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji nazirliklərini özündə birləşdirən REMIT Regional İdarəetmə Komitəsi tərəfindən təmin ediləcək.

Mərkəzi Asiya təşəbbüsləri ilə paralel olaraq, Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) daxilində vahid "enerji ürəyi" yaratmaq üçün genişmiqyaslı işlər də davam etdirilir. Ümumi elektrik enerjisi bazarının istifadəyə verilməsinin 2025-ci ildən 2027-ci ilə təxirə salınmasına baxmayaraq, ekspertlər bu sektoru inteqrasiyanın "çempionu" adlandırırlar. Son tarixlərin gecikməsi durğunluq əlaməti deyil, böyük bürokratik və ekspert səylərinin nəticəsidir.

Bazarın fəaliyyət göstərməsi üçün beş ölkənin qarşılıqlı ticarət qaydalarından tutmuş informasiya mübadiləsi qaydalarına qədər bir sıra sənədlər paketini təsdiqləməsi lazımdır. Avrasiya İqtisadi Komissiyasının (AİK) Energetika və İnfrastruktur naziri Arzybek Kojoshev vurğulayıb ki, biz əhəmiyyətli nəticələr əldə etmişik: son iki ildə şəbəkəyə çıxış və tutum bölgüsünü tənzimləyən dörd əsas qayda qəbul edilib. Lakin əsas maraq resurslardadır. Regiondakı elektrik stansiyalarının əsas hissəsi qazla işlədiyindən, qaz və neft bazarları ilə sinxronizasiya olmadan elektrik enerjisi bazarının tammiqyaslı işə salınması mümkün deyil. Hazırda Avrasiya İqtisadi Komissiyası biznes və müvafiq qurumlarla birlikdə şəffaf və səmərəli enerji ticarəti vasitəsilə 2027-ci ildə Birliyin ÜDM-nin güclü şəkildə artırılması üçün zəmin hazırlayır.

Rusiyadan baxış isə fərqlidir. Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Mərkəzi Asiya sektorunun rəhbəri Stanislav Pritçin isə bildirib ki, “bu gün Qərb ölkələrinin və beynəlxalq maliyyə institutlarının Mərkəzi Asiyanın enerji gündəliyindən öz təşəbbüslərini irəli aparmaq üçün istifadə etməyə, onu geosiyasi təsir vasitəsinə çevirməyə çalışdıqlarını görürük. Onların məqsədi aydındır: bölgəni Rusiya Federasiyasından süni şəkildə uzaqlaşdıran tənzimləyici mexanizmlər tətbiq etmək". Onun sözlərinə görə, buna bariz nümunə Kambarata-1 Su Elektrik Stansiyası ətrafındakı vəziyyətdir. “Qərb maliyyə institutlarının Qırğızıstanın payını maliyyələşdirməsi faktiki olaraq Rusiyanı bu strateji layihədən sıxışdırmağa yönəlib. Dünya Bankının vahid regional elektrik enerjisi bazarı yaratmaq təşəbbüslərində də oxşar taktika görürük. Lakin, Moskvanın iştirakı olmadan belə bir sistem qurmaq cəhdi utopik görünür. Rusiya regional bazarda əsas oyunçudur və bu təsir yalnız Qazaxıstan və Özbəkistanda atom elektrik stansiyalarının işə salınması, qaz tədarükünün genişləndirilməsi və Rusiya şirkətlərinin regionun enerji sektoruna dərin inteqrasiyası ilə artacaq", - deyə ekspert vurğulayıb.

AİB daxilində vahid enerji bazarının yaradılması üzrə işlərin illərdir davam etdiyini və üç Orta Asiya dövlətinin - Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın müxtəlif dərəcələrdə müşahidəçi qismində iştirak etdiyini və ümumi texniki standartlara və qanunvericilik bazasına əsaslandığını anlamaq vacibdir. Dünya Bankının bu kontekstdə qrantları sadəcə maliyyə yardımı deyil, həm də inzibati maneələr yaratmaq və regiondakı ölkələrə Rusiyanın inteqrasiyasına mane olacaq tövsiyələr tətbiq etmək cəhdidir.

V.VƏLİYEV