Qəzza zolağı çiçəklənən vadi olacaqmı?

ABŞ prezidenti Donald Tramp Yaxın Şərqdəki vəziyyəti kökündən dəyişdirmək üçün bir proqram irəli sürüb. Onun irəli sürdüyü plan regional proseslərin inkişafına təsir göstərmək üçün sərt xarici təsirdən istifadə, "sülhün təmin edilməsi" konsepsiyasına əsaslanır. Qeyd etmək lazımdır ki, Sülh Şurasının yaradılması üzrə qlobal miqyaslı layihə Qəzza zolağını potensialını reallaşdırmaq üçün başlanğıc meydançası kimi müəyyən edib. Hərbi əməliyyatların yaratdığı qan tökülməsinə son qoymaq və ağır humanitar fəlakətin öhdəsindən gəlmək zərurəti hamı tərəfindən qəbul edilir, lakin ənənəvi sülhməramlı vasitələrdən istifadə edərək dinc həll yoluna nail olmaq cəhdləri uğursuz olub.

Bu şəraitdə Tramp açıq şəkildə başqalarının edə bilmədiyi işi yerinə yetirmək üçün "özünü fərqləndirməyə" qərarlıdır.

Çoxsaylı biznes layihələrinin müəllifi və əsas inkişaf etdirici kimi Tramp təbii olaraq Qəzza zolağının nisbətən kiçik ölçüsünü - cəmi 365 kvadrat kilometr ərazini nəzərə alır. Bu şəraitdə İsrail ilə radikal Fələstin hərəkatı HƏMAS arasında müharibə zamanı demək olar ki, tamamilə viran qalan bu bölgəni "çiçəklənən bağa", "Yaxın Şərq Rivierasına" çevirmək üçün fantastik görünən planlar müəyyən bir məntiqdən məhrum deyil.

Yaxın Şərq mütəxəssisləri bilirlər ki, münaqişə tərəflərinə sülh yolu ilə həll yolu tətbiq etmək ideyası ilk dəfə tanınmış sovet və rus siyasətçisi və alimi Yevgeni Primakov tərəfindən ifadə edilib. O, bu konsepsiyanı ən aydın şəkildə 2003-cü ilin yanvar ayında Səudiyyə Ərəbistanının Ciddə şəhərində keçirilən Yaxın Şərq İqtisadi Forumunda ifadə edib.

Primakov bildirib ki, "israillilərin və fələstinlilərin bu problemi özləri həll etməsini gözləmək mənasızdır" və münaqişənin daha da inkişaf etdirilməsi yalnız terrorizm üçün münbit zəmin yaradır. O, İsrail Dövlətinin ərəblər və yəhudilər arasında danışıqlar nəticəsində deyil, müvafiq BMT qətnaməsi əsasında yaradıldığını xatırladıb. Yaxın Şərq sülh prosesi 1991-ci ildə Madriddə, həmçinin xarici sponsorların - Moskva və Vaşinqtonun dominant və həlledici rolu altında başlayıb.

Akademik Primakov bildirib ki, "Münaqişə tərəflərinin öz aralarında razılığa gələ bilmədiklərini nəzərə alaraq, beynəlxalq ictimaiyyət regionun sülh yolu ilə yenidən qurulmasının öz versiyasını hazırlamalı və tətbiq etməlidir".

Bu gün Tramp bu məntiqdən istifadə edərək, regionun sülh yolu ilə yenidən qurulması üçün "xarici" yardım variantını təklif edir. Lakin, görünür, Amerika prezidentinin Primakovun modelindən istifadə etməsi Yevgeni Maksimoviçin konsepsiyasının əsas elementini nəzərə almır.

Primakovun modeli dünyanın aparıcı gücləri, ilk növbədə Rusiya və ABŞ arasında fəaliyyət strategiyası üzrə ilkin, qabaqlayıcı şəkildə razılığa gəlməyi nəzərdə tuturdu. Lakin Trampın planı, ən azı hazırda təqdim olunan versiyada, Vaşinqton və şəxsən Amerika prezidenti üçün dominant rol oynadığını açıq şəkildə təsdiqləyir.

Rusiya Yaxın Şərqdə nizamlanmaya nail olmağa yönəlmiş istənilən səyləri dəstəklədiyini bəyan edir. Bu, Trampın planına da aiddir. Lakin uğur qazanmaq üçün iki aparıcı dünya gücü sülhə nail olmağın yolları barədə razılığa gəlməli və birgə hərəkət etməlidir.

Son aylarda Rusiya-Amerika Track II təmasları zamanı Rusiya nümayəndələri Madrid Konfransının ən yaxşı ənənələri ruhunda ikitərəfli birgə sponsorluq mexanizminin bərpası məsələsini dəfələrlə qaldırıblar. Rusiyalı ekspertlər həmçinin Rusiya və ABŞ-ın birgə sədrliyi altında Yaxın Şərqdəki kritik məsələlər üzrə çoxtərəfli işçi qruplarının işini bərpa etməyi təklif ediblər. Lakin Amerika tərəfi indiyə qədər bu cür qarşılıqlı əlaqəyə keçməkdən çəkinib.

Keçmişin müsbət inkişaflarından optimal formatda istifadə etmək bu gün məqsədəuyğun görünür.

Bu kontekstdə Donald Trampın Yaxın Şərqdəki təkliflərinin irəliləməsinin əsas regional və beynəlxalq məsələlər üzrə Rusiya-Amerika əməkdaşlıq mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi ilə üzvi şəkildə əlaqələndirilməsi vacibdir.

Yaxın Şərq dünyaya fayda verəcək Rusiya-Amerika əməkdaşlığının inkişafı üçün başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər.

V.VƏLİ