Qısa və kəskin ANALİTİK

NATO liderləri Ankara sammitinin yekun bəyannaməsini qəbul etdilər

Ankarada keçirilən NATO sammitinin yekun bəyannaməsi ən azı son 25 ildə görünməmiş dərəcədə qısa oldu. O, altı bənddən ibarətdir, NATO sammitinin bəyannamələri isə adətən bir neçə səhifəyə bölünmüş onlarla paraqrafı əhatə edir. İlk dəfə olaraq bəyannamədə növbəti sammitin tarixi və yeri göstərilmir. Mətndə qeyd olunur ki, "Türkiyə tərəfindən bizə göstərilən səxavətli qonaqpərvərliyə görə minnətdarlığımızı bildiririk. Növbəti görüşümüzü səbirsizliklə gözləyirik".

Rusiya təhdid kimi

Sənəddə NATO liderləri Rusiyanın Avro-Atlantik icması üçün "uzunmüddətli təhlükə yaratdığını" iddia ediblər. "Rusiyanın Avro-Atlantik təhlükəsizliyi və sabitliyinə yaratdığı uzunmüddətli təhlükəni, eləcə də davam edən terrorizm təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün Müttəfiqlər Haaqa Sammitində götürdükləri öhdəlikləri yerinə yetirirlər", sənəddə deyilir. Qeyd edilir ki, "5-ci maddəyə əsasən kollektiv müdafiəyə və transatlantik bağımıza qətiyyətlə sadiqik. Birinə hücum hamıya hücum deməkdir". Alyans "çəkindirmə və müdafiəyə 360 dərəcə yanaşma"ya sadiqliyini qeyd edib.

Kiyevə yardım

NATO ölkələri 2026-cı ildə Ukraynaya 70 milyard avro ayıracaq və 2027-ci ildə ölkəyə ekvivalent səviyyədə dəstək verməyi öhdələrinə götürəcəklər. Sənəddə qeyd olunur ki, "2026-cı il üçün NATO ölkələri Ukraynaya 70 milyard avro hərbi texnika, yardım və təlim proqramları təmin etməyi və suveren dəstək öhdəliklərini ən azı 2027-ci ildə ekvivalent səviyyədə saxlamağı öhdələrinə götürürlər". Lakin Ukraynanın alyansa qəbul edilməsi ilə bağlı heç bir öhdəlikdən bəhs edilmir. Bu, yalnız 2026-2027-ci illərdə yardım göstərilməsinə aiddir.

Yaxın Şərq

NATO ölkələri İranın Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığına müdaxilə etməməli və ya nüvə silahı əldə etməməli olduğunu təsdiqləyirlər. NATO sammitinin yekun bəyannaməsində deyilir: "Müttəfiqlər İranın heç vaxt nüvə silahı əldə etməməli olduğunu təkrarlayır və İranı Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığına tam hörmət etməyə çağırırlar".

Hərbi müqavilələr və müdafiə

"Müttəfiqlər Haaqa məhkəməsində götürdükləri müdafiə öhdəliklərini yerinə yetirirlər. 2025-ci ildə Avropa müttəfiqləri və Kanada əsas müdafiə ehtiyaclarına xərclərini 139 milyard dollardan çox artırdılar". NATO ölkələri sammitdə 50 milyard dollar dəyərində yeni müdafiə müqavilələri imzalayıblar və birgə istehsal gücünü artırmağa və innovasiyanı sürətləndirmək üçün sənaye ilə əməkdaşlıq etməyə sadiq qalıblar.

Növbəti NATO Zirvəsi

Yekun bəyanatda növbəti NATO sammitinin tarixi və yeri qeyd edilmir. Ankarada keçirilən NATO sammitində ayrıca bir sənəd - "NATO-nun hərbi sənaye ilə münasibətlərinin yeni və daha dərin səviyyəsini" müəyyən edəcək NATO-Hərbi-Sənaye Əməkdaşlıq Strategiyası qəbul edilib. Qeyd olunur ki, NATO ölkələri Rusiyanı Avro-Atlantik regionu üçün uzunmüddətli təhlükə hesab edir və bu təhlükəyə, o cümlədən hərbi-sənaye kompleksinin inkişafı yolu ilə qarşı çıxmaq lazımdır.

Strategiyada deyilir ki, NATO böhran zamanı silah istehsalının kəskin artmasına hərbi-sənaye kompleksinin hazırlığını yoxlamaq üçün bir sıra masaüstü təlimlər keçirəcək. Sənəddə həmçinin zəruri hallarda silah istehsalını tez bir zamanda artırmaq imkanı ilə genişlənən və çevik istehsal güclərinin inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Deyilir ki, NATO ölkələri müasir texnoloji inkişaf tempinə uyğunlaşmaq üçün yeni texnoloji həllər üçün satınalma prosedurlarını sadələşdirmək və sürətləndirmək niyyətindədirlər.

NATO həmçinin müdafiə sənayesindən kənar təchizatçılar da daxil olmaqla, sənaye şirkətlərinin yeni hərbi texnologiyaların hazırlanmasında, sınaqdan keçirilməsində və tətbiqində iştirakını genişləndirmək niyyətindədir. Sənədə əsasən, NATO rəhbərliyi və üzvləri müəssisələri yeni müdafiə və təhlükəsizlik sistemlərinin standartlarının hazırlanmasında, sınaqdan keçirilməsində, nümayiş etdirilməsində, təlimlərdə və qiymətləndirilməsində daha fəal şəkildə cəlb etməyi planlaşdırırlar. Alyans, ehtiyat istehsal gücünə malik istehsalçıları və müəssisələri istehsalı artırmaq üçün əlavə yerə ehtiyacı olan şirkətlərlə əlaqələndirəcək xüsusi bir şəbəkə işə salacaq. NATO həmçinin şirkətlərin Alyansın satınalma, sınaq və innovasiya təşəbbüslərinə çıxışını asanlaşdırmaq üçün müdafiə sənayesi ilə vahid rəqəmsal əlaqə platforması - "NATO Sənaye Portalı" yaradacaq.

Silah müqavilələri üçün yarmarka

Ankarada keçirilən 36-cı NATO Dövlət və Hökumət Başçıları Zirvəsi (7-8 iyul) əvvəlkilərdən fərqli idi: ilk dəfə olaraq onun rəsmi proqramına müdafiə sənayesi forumu daxil idi. Əvvəllər qeyri-rəsmi olan tədbir böyük bir sənaye forumuna çevrildi. Forumda 100-dən çox müdafiə şirkətinin nümayəndələri toplaşdı. Zirvə toplantısı çərçivəsində imzalanan müqavilələrin ümumi dəyəri 50 milyard dollara çatdı. Yeni müqavilələr ictimaiyyətə açıqlandı ki, bu da blok üçün presedent yaratdı.
NATO-nun baş katibi Mark Rutte forumda çıxışına alyansın gələcək illər üçün innovasiya və silah ehtiyacları ilə bağlı təqdimatla başlayıb. Bu, narahatlıqların istehsalı üzv ölkələrin ehtiyaclarına necə uyğunlaşdıracağını aydın şəkildə başa düşmələri üçün edilib. "Pul oradadır", Rutte şirkətləri daha çox silah istehsal etməyə və bunu daha sürətli etməyə çağıraraq qısa şəkildə bildirib. Alyans və biznes arasında qarşılıqlı əlaqəni asanlaşdırmaq üçün iki yeni proqram hazırlanmışdır:
"NATO Sənaye Qapısı", alyansın mövcud tələblərini istehsalçılara tez bir zamanda çatdırmağa kömək edəcək. "NATO Mühərriki", müdafiə və mülki istehsal xətlərini birləşdirməklə potensialı genişləndirməyi hədəfləyir.

Baş katib həmçinin 40 milyard dollar dəyərində olan genişmiqyaslı pilotsuz təyyarələrə qarşı NATO Drone Edge təşəbbüsünü də təqdim edib. Bu təşəbbüs pilotsuz təyyarələrə qarşı sistemlərə və operator təliminə investisiyaların kəskin şəkildə artırılmasını tələb edir. Bütün bu addımlar alyansın müdafiə xərclərini ÜDM-in 3,5%-nə çatdırmaq barədə əvvəllər bəyan etdiyi öhdəliyi yerinə yetirməyə yönəlib. Üzv dövlətlərdən ÜDM-in əlavə 1,5%-ni hərbi infrastrukturun inkişafına xərcləmələri tələb olunacaq.

Qeyri-rəsmi olaraq, həm forumun yeni statusu, həm də sazişlərin spesifik təbiəti iki məqsədi güdürdü: birincisi, ABŞ prezidenti Donald Trampa Avropa müttəfiqlərinin daha böyük maliyyə məsuliyyətlərini öz üzərinə götürməyə hazır olduqlarını nümayiş etdirmək, ikincisi, Amerika silah təchizatından asılılığı azaltmaq. Bu məsələ, Avropadakı Amerika hərbi kontingenti ilə bağlı qeyri-müəyyənlik nəzərə alınmaqla, xüsusilə aktuallaşıb. Vaşinqton hələlik strategiya və ya onun azaldılmasının miqyasını açıqlamayıb.

Zirvə toplantısına ev sahibliyi edən Türkiyə NATO-nun gələcək əsas texnoloji və istehsal mərkəzi kimi özünü təsdiqləmək fürsətindən istifadə edib. Türkiyə Prezident Administrasiyasının Müdafiə Sənayesi İdarəsinin rəhbəri Haluk Gergün nümayəndələrə Türkiyə hərbi-sənaye kompleksinin nailiyyətlərini şəxsən nümayiş etdirib. Ankarada beşinci nəsil KAAN qırıcı təyyarəsinin nümayiş uçuşu ilə yanaşı, ən son ANKA-3 ağır pilotsuz uçuş aparatının (PUA) nümayişi də keçirilib. Tərtibatçıların fikrincə, pilotlu təyyarələrlə birləşdirildikdə laylı hava müdafiə sistemlərini dəf edə bilir. Aparıcı türk şirkətləri (TUSAS, ASELSAN, ROKETSAN) Böyük Britaniya və Hollandiyaya hərbi dronlar və idarə olunan bombaların istehsalı üçün Türkiyədə birgə mərkəz yaratmağı təklif etdilər.

Avropa müdafiə nəhəngləri də amerikalı həmkarlarını yerindən tərpətməyə çalışıblar və bu, xeyli uğurla nəticələnib. Əvvəllər NATO-nun tam hava kəşfiyyatını təmin edən Amerika Boeing E-3A hava erkən xəbərdarlıq təyyarələrinin əvəz edilməsi üçün müqavilənin imzalanması əhəmiyyətli idi. Onlar modifikasiya edilmiş Kanada Bombardier Global 6000 və 6500 biznes təyyarələrinə əsaslanan on İsveç Saab GlobalEye sistemi ilə əvəz olunacaq. Son müqavilə qiyməti hələ də hesablanır, lakin Saab şirkətinin baş direktoru Mikael Johansson bildirib ki, belə bir təyyarənin baza qiymətinin 400-450 milyon dollar olduğu bildirilib.

Airbus həmçinin alyansın Birgə Hava Komandanlığına 12 ədəd A400M hərbi nəqliyyat təyyarəsi tədarükü üçün müqavilə alıb. Almaniya, Niderland, Belçika və Lüksemburq birgə olaraq dörd Airbus A330 MRTT tankeri sifariş ediblər (ekspertlər müqaviləni 1,1-1,3 milyard avro qiymətləndirirlər). Niderland və Belçika inteqrasiya olunmuş Benilüks hava hücumundan müdafiə sistemi yaratmaq üçün müqavilə imzalayıblar, Amsterdam isə Böyük Britaniya ilə birlikdə yeni nəsil döyüş gəmilərinin hazırlanması üçün müqavilə imzalayıb. Amerika müdafiə sənayesi forumdan sonra yalnız bir nisbətən böyük müqavilə bağlaya bilib.

Northrop Grumman Almaniya, Danimarka, Norveç və Finlandiyaya beşə qədər MQ-4C Triton uzunmənzilli kəşfiyyat PUA-sı tədarük edəcək. Onlardan Arktika, Baltik və Şimal dənizləri üzərindəki hava məkanını patrul etmək üçün istifadə olunacaq. Hər sistemin qiyməti 140 milyon dollardan 240 milyon dollara qədər dəyişir.

V.VƏLİLİ
P.S. Xarici mənbələrə istinadlar var