Qızmar günəş altında çörək pulu

İyul ayının gəlişi ilə Azərbaycanda termometrlərin göstəriciləri yenidən kritik həddə yaxınlaşır. Paytaxt Bakıda və bölgələrdə müşahidə olunan anomal istilər təkcə gündəlik həyata deyil, əmək bazarına və istehsalat proseslərinə də birbaşa təsir edir. Xüsusilə tikinti, yol təmiri, kənd təsərrüfatı və sürətlə böyüyən çatdırılma (kuryer) sektorunda açıq havada çalışan minlərlə işçi üçün yay ayları əsl sınağa çevrilir.

Bəs qanunvericilik bu bürkü günlərdə işçiləri necə qoruyur və real mənzərə nə yerdədir?

Qanun nə deyir? 41 dərəcəlik qırmızı xətt

Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi işçilərin anomal hava şəraitində sağlamlığının qorunmasını birbaşa tənzimləyir. Məcəllənin 233-cü maddəsinə əsasən, havanın temperaturu müsbət 41 dərəcə selsidən çox olduqda, açıq havada və sərinləşdirici qurğuları olmayan qapalı binalarda bütün növ işlərin görülməsi dayandırılmalıdır.

Qanuna əsasən işçilərə fasilələr verilməsi və işin dayandırılması hava şəraitinin (anomal isti və ya şaxtalı hava) kəskin dəyişməsi zamanı işəgötürənin və həmkarlar ittifaqının birgə qərarı ilə tənzimlənir. İstilər zamanı verilən fasilələr iş vaxtına daxil edilir və bu fasilələr zamanı tarif maaşı saxlanılır.

Qanunvericiliyin tələbinə görə, iş dayandırıldıqda işçilərin boşdayanma vaxtının haqqı onların tarif maaşının iki üçdə birindən az olmamaqla ödənilməlidir. Yəni, hava şəraitinə görə işin dayanması işçinin cibinə vurmamalıdır.

Real sektor və tətbiq problemləri: Kağız üzərindəki hüquqlar

Məsələnin hüquqi tərəfi kifayət qədər aydın olsa da, real əmək bazarında vəziyyət fərqlidir. Xüsusilə özəl sektorda, layihələrin vaxtında təhvil verilməsi bəzən insan sağlamlığından üstün tutulur.

 “Külək kəssə də, isti kəsmir”

Bakıdakı çoxmərtəbəli binaların tikintisində çalışan fəhlələr anomal istidən ən çox əziyyət çəkən qrupdur. Rəsmi meteostansiyalar kölgədəki temperaturu məsələn, 39-40 dərəcə göstərdiyi halda, birbaşa günəş şüaları altında və beton konstruksiyaların arasında real temperatur 45 dərəcəni keçir. Bir çox hallarda işəgötürənlər rəsmi temperaturun 41 dərəcəyə çatmadığını əsas gətirərək işi dayandırmır, yalnız günorta saatlarında qısa fasilələr verməklə kifayətlənirlər.

Yeni dövrün kölgəsiz qurbanları

Son illərdə Azərbaycanda kuryer xidmətləri əmək bazarının böyük bir hissəsini təşkil edir. Moped və ya velosipedlə günün pik saatlarında kilometrlərlə yol qət edən bu gənclərin böyük qismi xidməti müqavilə (VÖEN) və ya subpodratçı kimi fəaliyyət göstərir. Bu isə o deməkdir ki, onlar Əmək Məcəlləsinin birbaşa qorumasından məhrumdurlar. Sifariş sayına görə pul qazanan kuryer qızmar günəş altında işi dayandırarsa, gəlirsiz qalır.

Dövlət nəzarəti necədir?

Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti hər il yay mövsümündə işəgötürənlərə xəbərdarlıq edir və monitorinqlər keçirir. İsti hava şəraitində qanunun tələblərini pozan, işçiləri 41 dərəcədən yuxarı temperaturda işləməyə məcbur edən fiziki və hüquqi şəxsləri ciddi inzibati cərimələr gözləyir.

İnzibati Xətalar Məcəlləsinə görə, əməyin mühafizəsi qaydalarının pozulmasına görə vəzifəli şəxslər və hüquqi şəxslər min manatlarla ölçülən cərimələrə məruz qala bilərlər. Lakin ekspertlər qeyd edirlər ki, monitorinqlərin əhatə dairəsi daha da genişləndirilməli, işçilərin anonim şikayət edə biləcəyi platformalar aktivləşdirilməlidir.

Çıxış yolu nədir?

Anomal istilərin qlobal iqlim dəyişikliyinin bir parçası olduğunu nəzərə alsaq, bu problem hər yay geri qayıdacaq. Buna görə də birdəfəlik xəbərdarlıqlar deyil, sistemli həllər tələb olunur.

İş qrafiklərinin dəyişdirilməsi (Siyesta rejimi): Aralıq dənizi ölkələrində olduğu bəzi sahələrdə iş saatları səhər tezdən (07:00 – 11:00) və axşamüstünə (17:00 – 20:00) keçirilə bilər. Günorta saatlarında isə iş tamamilə dondurulmalıdır.

“Hiss edilən temperatur” fərqi: Qanunvericilikdə dəyişiklik edilərək təkcə quru temperatur deyil, rütubətlə birlikdə hesablanan “hiss edilən temperatur” əsas götürülməlidir. Çünki Bakının yüksək rütubətli havasında 38 dərəcə isti belə insan orqanizmi üçün 42 dərəcə effekti yaradır.

İçməli su və ilk yardım: Açıq havada iş rejimini tam dayandırmaq mümkün olmadıqda (məsələn, fasiləsiz istehsalat, qəza xidmətləri), işəgötürən işçiləri pulsuz keyfiyyətli içməli su, kölgəlik yerlər və tibbi nəzarətlə təmin etməyə borcludur.

İşçinin sağlamlığı hər hansı bir biznesin mənfəətindən və ya tikinti qrafikindən daha önəmlidir. Anomal iyul istilərində əmək hüquqlarının qorunması təkcə hüquqi öhdəlik deyil, həm də humanizm məsələsidir. İşəgötürənlər qanunun 41 dərəcəlik xəttini gözləmədən, işçilərinin rifahını ön plana çəkməli, dövlət strukturları isə nəzarət mexanizmini daha da sərtləşdirməlidir.

Samir Abdulla

AzPost.az