Qlobal sarsıntılar insanların ömür uzunluğuna necə təsir edir? Alimlərdən cavab

Almaniyanın Maks Plank adına Demoqrafik Tədqiqatlar İnstitutunun alimləri Rikarda Düerst və Yonاس Şöli insanların ömürlərinin uzunluğunu niyə dəqiq proqnozlaşdıra bilmədiklərini müəyyənləşdiriblər. Məlum olub ki, müharibələr və pandemiyalar kimi qlobal sarsıntılar ölüm yaşının qeyri-müəyyənliyinə demək olar ki, təsir etmir. Bu göstəricidə əsas rolu gələcəyin gözlənilməzliyi deyil, təbii bioloji və sosial amillər oynayır.

Qaynarifno xəbər verir ki, araşdırma “Demographic Research” jurnalında dərc olunub.

Tədqiqatda 1871-2019-cu illər arasında yeddi Avropa ölkəsində, o cümlədən Danimarka, İngiltərə və Fransada kişilərin ölüm göstəriciləri ilə bağlı məlumatlar təhlil edilib. Alimlər iki göstəricini müqayisə ediblər. Birincisi, bioloji və sosial səbəblərlə insanların ölüm yaşı arasındakı təbii fərqlilikdir. İkincisi isə ölüm göstəricilərində gələcək dəyişiklikləri dəqiq proqnozlaşdırmağın mümkün olmaması ilə bağlı demoqrafik proqnoz səhvləridir. Buraya müharibələr, pandemiyalar, iqtisadi böhranlar və digər sarsıntılar daxildir.

Məlum olub ki, mümkün qlobal böhranlar nəzərə alınsa belə, proqnozlardakı qeyri-müəyyənlik ömür uzunluğundakı ümumi dəyişkənliyin cəmi 10 faizini təşkil edir. Başqa sözlə, insanların nə qədər yaşamasındakı ümumi fərqliliyin yalnız onda biri gələcəyin proqnozlaşdırılmasının mümkünsüzlüyü ilə bağlıdır.

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, yaş artdıqca insanın qarşıda qalan ömrünü proqnozlaşdırmaq daha asanlaşır. 40 yaşa çatdıqda statistik risklərin əhəmiyyətli hissəsi artıq reallaşmış olur və buna görə gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik azalır.

Tarixi baxımdan ömür uzunluğundakı ümumi dəyişkənlik 100 ildən artıq müddət ərzində davamlı şəkildə azalıb. Bu müsbət tendensiya tibbin xüsusilə körpə ölümləri ilə mübarizədə əldə etdiyi uğurlarla izah olunur. Nə qədər çox uşaq sağlam şəkildə yetkinlik yaşına çatırdısa, bütövlükdə cəmiyyətin həyat müddəti bir o qədər proqnozlaşdırıla bilən olurdu. Yalnız İslandiya və Fransada əhalinin azsaylı olması və tarixi xüsusiyyətlər səbəbindən proqnozların qeyri-müəyyənliyi bir qədər yüksək olub.

XX əsrdə demoqrafik proseslər dəfələrlə ağır sosial və iqtisadi sarsıntılara məruz qalıb və bu, ölüm göstəricilərində kəskin sıçrayışlara səbəb olub. Lakin araşdırma göstərir ki, hətta genişmiqyaslı fəlakətlər belə insan həyatının təbiətdən qaynaqlanan əsas qeyri-müəyyənliyini köklü şəkildə dəyişə bilmir.

Alimlərin fikrincə, bu mexanizmlərin başa düşülməsi dövlətlər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Əldə olunan məlumatlar pensiya sistemlərini daha dəqiq hesablamağa və səhiyyə infrastrukturunun inkişafını planlaşdırmağa imkan verir.

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, ölüm göstəricilərinin real statistik qanunauyğunluqlarına əsaslanmaq hipotetik qlobal fəlakətləri proqnozlaşdırmağa çalışmaqdan daha effektivdir. Beləliklə, gələcəyə nəzər sala bilməməyimiz konkret insanın həyat yolunun nə vaxt başa çatacağına təsir edən amillər arasında minimal rol oynayır.

Aydın