Icma.az
close
up
RU
Qloballaşan rəqabət: ABŞ Çin Rusiya üçbucağında yeni güc balansı

Qloballaşan rəqabət: ABŞ Çin Rusiya üçbucağında yeni güc balansı

Icma.az, Bakivaxti saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.

Müasir beynəlxalq sistemdə ABŞ-nin əvvəlki dominantlığının zəifləməsi güc mərkəzlərini çoxaldır və beləliklə, multipolyar nizamın konturları formalaşır. Bu proses bir tərəfdən regional güclər üçün yeni imkanlar yaradır, digər tərəfdən isə güc boşluqları səbəbindən lokal münaqişələrin artması riskini yüksəldir.

Formalaşan yeni dünya düzəni sabitlik və balans vəd etsə də, rəqabətçi maraqların toqquşması səbəbindən qeyri-müəyyənlik də artır. Bu nizamın kim tərəfindən dizayn olunduğu isə hələ də açıq sualdır: ABŞ öz təsirini qorumağa çalışır, Çin iqtisadi və texnoloji gücü ilə sistemi yenidən qurmağa can atır, qlobal bazarlar isə prosesə öz dinamikasını diktə edir. Yeni güc paylanması həm koalisiyaların tez-tez dəyişməsinə, həm də regionlar üzrə fərqli təhlükəsizlik arxitekturalarının yaranmasına səbəb olur. Nəticədə multipolyar dünya nizamı həm imkanlar, həm də risklərlə yüklənmiş mürəkkəb və dəyişkən bir geosiyasi reallıq kimi ortaya çıxır.

Beynəlxalq məsələlər üzrə mütəxəssis Əziz Əlibəyli Bakıvaxtı.az-a bildirib ki, hazırkı multipolyar dünya nizamı sabitlikdən daha çox qeyri-müəyyən və lokal münaqişələrin artması ilə xarakterizə olunur. Onun sözlərinə görə, təbii ki, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə ABŞ-nin dominantlığı zəifləyir və bu da regional güclərin yüksəlişinə səbəb olur. Bu proses bir tərəfdən fürsətlər yaradırsa, digər tərəfdən riskləri də artırır:

“Yeni dünya nizamı, qısa şəkildə desək, ABŞ-Çin-Rusiya üçbucağı ilə formalaşır. Burada dünya bazarının dinamikası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çoxqütblü sistem həm xaosu, həm də sabitliyi özündə birləşdirən ziddiyyətli mərhələdir. Burada bir önəmli məqam da var: soyuq müharibə dövrünün sonu artıq çoxdan gəlib çatıb. SSRİ dağıldıqdan sonra “post-soyuq müharibə dövrü” başladı və indi onun da sonuna yaxınlaşırıq. Çünki ABŞ liderliyində qurulan birqütblü sistem zəifləyib və Çin, Rusiya, Hindistan kimi regional güclərin genişlənmə prosesi başlayıb. Bu səbəbdən Vyana Universitetinin professoru Rüdiger Frank “multipolyar-anarxiya” anlayışını gündəmə gətirir. Onun fikrincə, hazırkı dövrdə qlobal qaydalar zəifləyir və regional güc mərkəzlərinin rəqabəti ön plana çıxır.

Məsələn, 2020-2025 illəri arasında qlobal münaqişələrin sayı 20%-dən çox artıb. BMT-nin nəzdində fəaliyyət göstərən SIPRI (Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutu) hesabatları göstərir ki, Yaxın Şərqdə, Afrikada və Qafqazda münaqişələr ciddi şəkildə artıb. Bizim Vətən müharibəmiz də həmin dövrün kontekstinə düşür. Eyni zamanda ABŞ-nin 2021-ci ildə Əfqanistandan çıxması və Ukrayna müharibəsində dolayı, birbaşa olmayan iştirakı onun qlobal liderlik iddiasının zəiflədiyini göstərir. Yeni dövr həm də imkanlar və risklərlə doludur. İmkanlar ondan ibarətdir ki, Türkiyə, İran, Hindistan, Braziliya kimi ölkələr təsir zonalarını genişləndirmək üçün yeni manevr imkanları əldə ediblər. Türkiyənin Mərkəzi Asiya, Orta Şərq, Afrika, Balkanlar və Cənubi Qafqazda artan fəallığı bunun açıq nümunəsidir”.

Əziz Əlibəyli: Yeni dünya nizamını müəyyən edən əsas faktorlar texnologiya və maliyyədir

Müsahibimizə görə, risklər isə ondan ibarətdir ki, qarşıdurma ehtimalı da çoxdur. Çin-Hindistan gərginliyi, İran-Səudiyyə Ərəbistanı xətti boyunca dini və siyasi rəqabət, birbaşa olmasa da, proksi qüvvələr üzərindən davam edir.

Ekspert qeyd edib ki, yeni dünya nizamını müəyyən edən əsas faktorlar texnologiya və maliyyədir:

"ABŞ uzun illər bu iki sahədə, həm də hərbi cəhətdən lider mövqedə olub. NATO və AUKUS kimi ittifaqlara rəhbərlik etməsi də bundandır. Çin isə fərqli yollarla, Avrasiya və Afrika boyunca iqtisadi təsirini genişləndirərək güc mərkəzinə çevrilir. Rusiyanın əsas üstünlüyü enerji və hərbi gücdür. Onun post-sovet məkanında təsiri bərpa etmək niyyəti də buradan qaynaqlanır. Ukraynaya hücumun səbəblərindən biri də budur. Digər tərəfdən, transmilli korporasiyalar - Apple, Google, Huawei kimi texnologiya şirkətləri, eləcə də iri enerji qrupları - qlobal bazarın dizaynında mühüm rol oynayır. Artıq dövlətlər qədər bu şirkətlər də dünya nizamının formalaşmasına təsir edir. Realist məktəbin tanınmış nümayəndəsi Con Mershaymer ABŞ-nin zəifləməsini anarxik sistemdə “qaydaların boşalması” ilə izah edir və multipolyar sistemin qaçınılmaz olduğunu bildirir. Joseph Nye isə “ağıllı güc” konsepsiyasında qeyd edir ki, ABŞ hələ də lider qala bilər, lakin bunu təkbaşına etmək mümkün deyil".

Aynur Babazadə

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:166
embedMənbə:https://bakivaxti.az
archiveBu xəbər 04 Dekabr 2025 10:15 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

“Ağzımızdakı dişlərin sayını da uçota alsalar yaxşı olar...” TƏKLİF

14 Noyabr 2026 12:26see316

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see307

Bakı avtobuslarında sərnişin bumu

14 Noyabr 2026 17:02see302

Gələn il qeyri dövlət müəssisələri büdcədən 130 mln. manata yaxın subsidiya alacaq

14 Noyabr 2026 18:04see302

Azərbaycandan Suriyaya nəql edilən qazın həcmi 56% artdı

14 Noyabr 2026 14:44see299

Ədalət Partiyasında şairlə səmimi görüş

14 Noyabr 2026 17:43see290

STAR neft emalı zavodu dizel yanacağı istehsalını 4 % ə yaxın artırıb

14 Noyabr 2026 17:02see287

Avropa siyasi məkanında aparılan müzakirələrdə Azərbaycan fəal iştirak edir

14 Noyabr 2026 19:16see281

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see281

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see255

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see254

Rusların təxminən 90 faizi son üç ildə kredit götürdüyünü etiraf edib

14 Noyabr 2026 19:30see249

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see247

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see246

Azərbaycanda bəzi dövlət müəssisələri ləğv oluna bilər

14 Noyabr 2026 17:10see241

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see236

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see234

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see234

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see230

Hesablama Palatasından inflyasiya ilə bağlı proqnoz: Bahalaşma davam edəcək

14 Noyabr 2026 13:59see200
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri