Icma.az
close
up
RU
Menu

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

Qloballaşan rəqabət: ABŞ Çin Rusiya üçbucağında yeni güc balansı

Qloballaşan rəqabət: ABŞ Çin Rusiya üçbucağında yeni güc balansı

Icma.az, Bakivaxti saytından verilən məlumata əsaslanaraq xəbər yayır.

Müasir beynəlxalq sistemdə ABŞ-nin əvvəlki dominantlığının zəifləməsi güc mərkəzlərini çoxaldır və beləliklə, multipolyar nizamın konturları formalaşır. Bu proses bir tərəfdən regional güclər üçün yeni imkanlar yaradır, digər tərəfdən isə güc boşluqları səbəbindən lokal münaqişələrin artması riskini yüksəldir.

Formalaşan yeni dünya düzəni sabitlik və balans vəd etsə də, rəqabətçi maraqların toqquşması səbəbindən qeyri-müəyyənlik də artır. Bu nizamın kim tərəfindən dizayn olunduğu isə hələ də açıq sualdır: ABŞ öz təsirini qorumağa çalışır, Çin iqtisadi və texnoloji gücü ilə sistemi yenidən qurmağa can atır, qlobal bazarlar isə prosesə öz dinamikasını diktə edir. Yeni güc paylanması həm koalisiyaların tez-tez dəyişməsinə, həm də regionlar üzrə fərqli təhlükəsizlik arxitekturalarının yaranmasına səbəb olur. Nəticədə multipolyar dünya nizamı həm imkanlar, həm də risklərlə yüklənmiş mürəkkəb və dəyişkən bir geosiyasi reallıq kimi ortaya çıxır.

Beynəlxalq məsələlər üzrə mütəxəssis Əziz Əlibəyli Bakıvaxtı.az-a bildirib ki, hazırkı multipolyar dünya nizamı sabitlikdən daha çox qeyri-müəyyən və lokal münaqişələrin artması ilə xarakterizə olunur. Onun sözlərinə görə, təbii ki, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə ABŞ-nin dominantlığı zəifləyir və bu da regional güclərin yüksəlişinə səbəb olur. Bu proses bir tərəfdən fürsətlər yaradırsa, digər tərəfdən riskləri də artırır:

“Yeni dünya nizamı, qısa şəkildə desək, ABŞ-Çin-Rusiya üçbucağı ilə formalaşır. Burada dünya bazarının dinamikası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çoxqütblü sistem həm xaosu, həm də sabitliyi özündə birləşdirən ziddiyyətli mərhələdir. Burada bir önəmli məqam da var: soyuq müharibə dövrünün sonu artıq çoxdan gəlib çatıb. SSRİ dağıldıqdan sonra “post-soyuq müharibə dövrü” başladı və indi onun da sonuna yaxınlaşırıq. Çünki ABŞ liderliyində qurulan birqütblü sistem zəifləyib və Çin, Rusiya, Hindistan kimi regional güclərin genişlənmə prosesi başlayıb. Bu səbəbdən Vyana Universitetinin professoru Rüdiger Frank “multipolyar-anarxiya” anlayışını gündəmə gətirir. Onun fikrincə, hazırkı dövrdə qlobal qaydalar zəifləyir və regional güc mərkəzlərinin rəqabəti ön plana çıxır.

Məsələn, 2020-2025 illəri arasında qlobal münaqişələrin sayı 20%-dən çox artıb. BMT-nin nəzdində fəaliyyət göstərən SIPRI (Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutu) hesabatları göstərir ki, Yaxın Şərqdə, Afrikada və Qafqazda münaqişələr ciddi şəkildə artıb. Bizim Vətən müharibəmiz də həmin dövrün kontekstinə düşür. Eyni zamanda ABŞ-nin 2021-ci ildə Əfqanistandan çıxması və Ukrayna müharibəsində dolayı, birbaşa olmayan iştirakı onun qlobal liderlik iddiasının zəiflədiyini göstərir. Yeni dövr həm də imkanlar və risklərlə doludur. İmkanlar ondan ibarətdir ki, Türkiyə, İran, Hindistan, Braziliya kimi ölkələr təsir zonalarını genişləndirmək üçün yeni manevr imkanları əldə ediblər. Türkiyənin Mərkəzi Asiya, Orta Şərq, Afrika, Balkanlar və Cənubi Qafqazda artan fəallığı bunun açıq nümunəsidir”.

Əziz Əlibəyli: Yeni dünya nizamını müəyyən edən əsas faktorlar texnologiya və maliyyədir

Müsahibimizə görə, risklər isə ondan ibarətdir ki, qarşıdurma ehtimalı da çoxdur. Çin-Hindistan gərginliyi, İran-Səudiyyə Ərəbistanı xətti boyunca dini və siyasi rəqabət, birbaşa olmasa da, proksi qüvvələr üzərindən davam edir.

Ekspert qeyd edib ki, yeni dünya nizamını müəyyən edən əsas faktorlar texnologiya və maliyyədir:

"ABŞ uzun illər bu iki sahədə, həm də hərbi cəhətdən lider mövqedə olub. NATO və AUKUS kimi ittifaqlara rəhbərlik etməsi də bundandır. Çin isə fərqli yollarla, Avrasiya və Afrika boyunca iqtisadi təsirini genişləndirərək güc mərkəzinə çevrilir. Rusiyanın əsas üstünlüyü enerji və hərbi gücdür. Onun post-sovet məkanında təsiri bərpa etmək niyyəti də buradan qaynaqlanır. Ukraynaya hücumun səbəblərindən biri də budur. Digər tərəfdən, transmilli korporasiyalar - Apple, Google, Huawei kimi texnologiya şirkətləri, eləcə də iri enerji qrupları - qlobal bazarın dizaynında mühüm rol oynayır. Artıq dövlətlər qədər bu şirkətlər də dünya nizamının formalaşmasına təsir edir. Realist məktəbin tanınmış nümayəndəsi Con Mershaymer ABŞ-nin zəifləməsini anarxik sistemdə “qaydaların boşalması” ilə izah edir və multipolyar sistemin qaçınılmaz olduğunu bildirir. Joseph Nye isə “ağıllı güc” konsepsiyasında qeyd edir ki, ABŞ hələ də lider qala bilər, lakin bunu təkbaşına etmək mümkün deyil".

Aynur Babazadə

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:183
embedMənbə:https://bakivaxti.az
archiveBu xəbər 04 Dekabr 2025 10:15 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see343

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see329

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see325

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see306

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see300

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see298

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see289

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see280

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see268

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see264

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see252

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see251

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see246

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see242

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see237

“Eyni tempdə davam edirik” Rui Jorje

20 Noyabr 2026 21:10see229

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see225

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see222

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see221

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see217
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri