Regional təhlükəsizlik perspektivləri ŞƏRH

Azərbaycan Respublikası və Ukrayna arasındakı ikitərəfli münasibətlər müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində qarşılıqlı etimadın və strateji tərəfdaşlığın ən bariz nümunələrindən biri hesab olunur. Hər iki dövlətin suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsiplərinə sadiqliyi bu əlaqələrin sarsılmaz təməlini təşkil edir. 2026-cı ilin aprel ayında Prezident Volodimir Zelenskinin Azərbaycana rəsmi səfəri və Prezident İlham Əliyevlə keçirdiyi görüşlər bu əlaqələrin sadəcə diplomatik deyil, həm də mühüm geosiyasi əhəmiyyət kəsb etdiyini bir daha nümayiş etdirdi. Bu münasibətlərin dərinliyini anlamaq üçün həm tarixi köklərə, həm də son illərin dinamik göstəricilərinə nəzər salmaq zəruridir.

Azərbaycan və Ukrayna arasındakı əməkdaşlığın çox güclü siyasi təməli vardır. Bu təməl onilliklər ərzində formalaşmış və hər iki ölkənin çətin tarixi sınaqlardan keçdiyi dövrlərdə sınağa çəkilmişdir. Siyasi dialoqun ən yüksək səviyyədə olması iki ölkənin beynəlxalq müstəvidə vahid mövqedən çıxış etməsinə şərait yaradır. Bakı və Kiyev arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə və digər fundamental sənədlər əməkdaşlığın hüquqi çərçivəsini müəyyən edir. Bu güclü siyasi iradə həm də regional layihələrin icrasında, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında və nəqliyyat dəhlizlərinin (məsələn, GUAM və Orta Dəhliz çərçivəsində) inkişafında həlledici rol oynayır.

Dövlət başçıları səviyyəsində keçirilən görüşlərin müntəzəm xarakter daşıması ikitərəfli münasibətlərin "yol xəritəsi"nin daim yenilənməsinə xidmət edir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, bu görüşlər təsadüfi deyil, sistemli və məqsədyönlüdür. Son dörd il ərzində prezidentlər səviyyəsində yeddi görüşün keçirilməsi, o cümlədən sonuncu görüşün cəmi iki ay əvvəl – 2026-cı ilin fevralında Münxen Təhlükəsizlik Konfransı çərçivəsində baş tutması, əlaqələrimizin nə qədər dinamik olmasından xəbər verir. Belə bir intensivlik dünya praktikasında nadir hallarda rast gəlinən göstəricidir və tərəflər arasında müzakirə olunacaq mövzuların çoxşaxəliliyini, eləcə də bir-birinə olan ehtiyacı təsdiqləyir. 25 aprel tarixindəki Bakı sammiti isə bu dinamikanın məntiqi davamı olaraq, yeni hədəflərin müəyyənləşdirilməsinə xidmət etdi.

İqtisadi müstəvidə Azərbaycanın Ukraynadakı iştirakı strateji investisiyalarla xarakterizə olunur. Bu sahədə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti – SOCAR-ın fəaliyyəti müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. SOCAR Ukraynada uzun illərdir ki, uğurla fəaliyyət göstərir və ölkənin ən böyük vergi ödəyicilərindən, eləcə də ən etibarlı enerji təchizatçılarından birinə çevrilmişdir. Şirkətin Ukraynadakı geniş yanacaqdoldurma şəbəkəsi, logistik mərkəzləri və sosial layihələri Azərbaycanın Ukrayna iqtisadiyyatına verdiyi dəstəyin real təzahürüdür. Xüsusilə böhran anlarında SOCAR-ın humanitar yardımları və fasiləsiz yanacaq təminatı Ukrayna xalqı və dövləti tərəfindən yüksək qiymətləndirilir. Bu uğurlu fəaliyyət həm də iki ölkə arasındakı iqtisadi güvənin göstəricisidir və digər sektorlar üçün stimul rolunu oynayır.

Bakı görüşünün ən mühüm məqamlarından biri də təhlükəsizlik və müdafiə sahəsindəki müzakirələr olmuşdur. Hərbi-texniki əməkdaşlıqla bağlı aparılan fikir mübadiləsi göstərdi ki, burada da çox böyük perspektivlər var. Hər iki ölkə müasir hərbi sənaye kompleksinə malikdir və bu sahədə birgə müəssisələrin qurulması, texnologiya transferi və təcrübə mübadiləsi hər iki tərəf üçün faydalıdır. Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi hərbi zəfərlər və müdafiə sənayesindəki innovasiyalar, Ukraynanın isə mürəkkəb müdafiə sistemləri sahəsindəki zəngin təcrübəsi gələcək əməkdaşlıq üçün yeni üfüqlər açır. Bu sahədəki tərəfdaşlıq heç bir üçüncü tərəfə qarşı yönəlməyib, yalnız milli təhlükəsizlik maraqlarının qorunmasına və müdafiə qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edir.

Akademik nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, Azərbaycan-Ukrayna əlaqələri "balanslaşdırılmış və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət" modelinin uğurlu tətbiqidir. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan, Ukrayna ilə münasibətlərini həm ikitərəfli formatda, həm də beynəlxalq hüququn aliliyi kontekstində inkişaf etdirir. Son illərin statistikası – 4 ildə 7 görüş – sadəcə rəqəm deyil, bu, iki dövlət arasındakı "strateji nəbz"dir. Münxen görüşündən cəmi iki ay sonra Bakıda bir araya gəlmək, tərəflərin regional sabitlik üçün məsuliyyət daşıdıqlarını və bir-birlərinə olan dəstəyin sarsılmaz olduğunu nümayiş etdirir.

Nəticə etibarilə, 25 aprel 2026-cı il rəsmi səfəri Azərbaycan-Ukrayna dostluğunun tarixində yeni bir səhifə açdı. Güclü siyasi təməl üzərində ucalan bu bina, iqtisadi əməkdaşlıq (SOCAR), hərbi-texniki tərəfdaşlıq və daimi diplomatik təmaslarla daha da möhkəmlənir. Hər iki dövlətin rəhbərlərinin nümayiş etdirdiyi qətiyyət və qarşılıqlı hörmət, gələcəkdə daha böyük layihələrin icra ediləcəyinə və bu dostluğun sarsılmaz qalacağına tam əminlik yaradır. Bu əməkdaşlıq formatı Avrasiya məkanında sabitliyin, tərəqqinin və beynəlxalq ədalətin qorunması yolunda ən mühüm faktorlardan biri olaraq qalmaqdadır.

Günay Həsənova

Bakı Dövlət Universiteti Biofizika və biokimya kafedrasının müəllimi