Rənglərin imperatoru, impressionistlərin qənimi

Bu gün görkəmli fransız rəssam Jan-Leon Jeromun doğum günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Avropa rəngkarlığı tarixində elə simalar var ki, onların həyatı və yaradıcılığı yazılmamış bir romanın, hətta epik bir filmin süjet xətti ola bilər. 19-cu əsr Fransız akademik incəsənətinin ən parlaq ulduzu, yaşadıqca şöhrətin zirvəsində bərq vuran, lakin yeni sənət cərəyanlarının fırtınasında tənqidlərə tuş gəlib tarixin rəflərinə atılan, on illərlə unudulub sonra yenidən doğulan Jan-Leon Jerom məhz belə nəhənglərdəndir. Kulis.az bu dəfə sizi rənglərin, Şərq ekzotikasının, qanlı qladiyator döyüşlərinin və amansız sənət müharibələrinin ustası olan bu dahi rəssamın sirli dünyasına dəvət edir.

Parisə gedən yol: “Xoruz döyüşü”ndən başlanan zəfər

1824-cü ildə Fransanın Vezul şəhərində, bir zərgər ailəsində dünyaya göz açan Jeromun sənətə olan sevgisi onu gənc yaşlarından Parisə, dövrünün məşhur rəssamı Pol Delaroşun emalatxanasına gətirib çıxardı. O, ustasından yalnız rənglərlə oynamağı yox, həm də tarixə baxmağı, xırda detallara bir zərgər dəqiqliyi ilə yanaşmağı öyrəndi.
Jeromun ulduzu 1847-ci ildə Paris Salonunda nümayiş etdirdiyi "Xoruz döyüşü" adlı əsəri ilə parladı. Qədim yunan gənclərinin xoruz döyüşdürdüyü bu tablo tənqidçiləri valeh etdi. Rəsmdəki anatomik dəqiqlik, işıq və kölgənin qüsursuz oyunu gənc rəssamın böyük gələcəyindən xəbər verirdi. Artıq o, sadəcə bir şagird deyil, Paris sənət elitasının qapılarını cəsarətlə açan gənc bir dahi idi. Dövlət sifarişləri, zənginlərin bitib-tükənməyən müraciətləri onu gənc yaşlarından varlandırdı.

Şərqin sehri: Qərbə satılan ekzotika

Lakin Jeromu bütün dünyaya, xüsusən də aristokratların salonlarına sevdirən onun Şərqə – Osmanlı imperiyasına, Misirə, Şimali Afrikaya etdiyi davamlı səyahətləri oldu. O dövrün Avropası Şərqi dərindən tanımır, onu nağıllardakı kimi mistik, təhlükəli, bir az da vəhşi bir yer kimi təsəvvür edirdi. Jerom isə bu təsəvvürləri rəngə, formaya çevirdi.
Onun Şərq mövzusunda çəkdiyi əsərlər – "İlan oynadan", "Qul bazarı", "Hərəm", "Dua edən ərəblər" – inanılmaz bir fotoqrafik dəqiqliyə sahib idi. İnsanların geyimlərindəki xalça naxışları, məscid divarlarındakı ərəb əlifbası ilə yazılmış ayələr, çılpaq qadın bədənlərinin mərmər üzərindəki əks-sədası o qədər real idi ki, adam rəsmə baxarkən sanki Qahirə bazarlarının ədviyyat qoxusunu hiss edirdi.

Əlbəttə, Jeromun Şərqi tamamilə obyektiv deyildi. O, qərbli baxış bucağı ilə Şərqi bir az romantikləşdirir, avropalıların görmək istədiyi ekzotik və erotik elementləri ön plana çıxarırdı. Bu isə o dövrün burjua cəmiyyəti və kolleksiyaçıları üçün əsl tapıntı idi. O, sanki Qərbin Şərq haqqındakı ən gizli fantaziyalarını kətan üzərində reallaşdırırdı.

Qədim Roma və Hollivudun ilham pərisi
Jerom təkcə Şərqin deyil, həm də antik dövrün mahir rəssamı idi. Onun tarixi rəsmləri bu gün belə populyar mədəniyyətə təsir etməkdə davam edir. Çoxları bilmir ki, Ridli Skottun məşhur "Qladiyator" filminin estetikası, rəng tonları və vizual dünyası birbaşa olaraq Jan-Leon Jeromun əsərlərindən ilhamlanıb.

Xüsusilə onun "Pollice Verso" (Baş barmaq aşağı) adlı monumental əsəri qladiyator döyüşlərinin sənət tarixindəki ən qəddar və ən möhtəşəm təsviridir. Rəsmdə arenanın ortasında qalib gəlmiş qladiyator məğlubun boğazına qılınc dirəyib və tamaşaçılardan gələcək işarəni gözləyir. Vəhşiləşmiş kütlə isə baş barmaqlarını aşağı edərək qan tələb edir. Jerom bu əsərində işığın, havaya qalxan tozun, metalın parıltısının və qanın sintezini o qədər ustalıqla verib ki, insan özünü Kolizeyin səs-küylü tribunalarında hiss edir.

İmpressionistlərin amansız düşməni

Lakin hər böyük hekayədə kəskin bir konflikt var. Jeromun həyatındakı ən böyük döyüş kətanda yox, gerçək həyatda, incəsənət salonlarında, komissiya otaqlarında idi. 19-cu əsrin sonlarına doğru sənətdə yeni, dağıdıcı bir külək əsməyə başlamışdı: İmpressionizm. Klod Mone, Eduard Mane, Ogüst Renuar, Edqar Deqa kimi gənc rəssamlar akademizmin sərt, "quru" qaydalarından, mifik süjetlərdən qaçır, həyatın anlıq mənzərələrini, işığın oyununu çəkmək istəyirdilər.
Dövrünün ən güclü sənət adamı, Gözəl Sənətlər Akademiyasının professoru olan Jerom isə bu yeni cərəyana bütün qəlbi ilə nifrət edirdi. O, impressionistlərin əsərlərini "natamam qaralamalar", "zibil" və "Fransız incəsənətinin rüsvayçılığı" adlandırırdı. Gənc impressionistlərin rəsmi sərgilərə buraxılmaması üçün əlindən gələni əsirgəmirdi.

Məşhur bir hadisə onun bu mübarizəsinin pik nöqtəsidir: 1894-cü ildə kolleksiyaçı Qustav Kaybott impressionistlərin onlarla əsərindən ibarət kolleksiyasını Luvr muzeyinə vəsiyyət edəndə, Jerom az qala inqilab qaldırdı. O bildirdi ki, əgər bu rəsmlər dövlət muzeyinə qəbul edilərsə, bu, böyük sənətin sonu deməkdir. Təbii ki, zaman onu haqsız çıxardı.

İmpressionistlər sənət tarixində inqilab etdilər, Jerom isə gəncliyin gözündə köhnəliyin, mühafizəkarlığın, diktatorluğun simvolu kimi qaldı.

Piqmalionun dirilən fırçası və unudulmaq qorxusu

Həyatının son illərində gələcək nəsillər tərəfindən unudulacağını sanki hiss edən Jerom fırçanı kənara qoyaraq, gil və mərmərlə işləməyə, heykəltəraşlığa meylləndi. O, antik yunan mifi olan "Piqmalion və Qalateya" əfsanəsinə dəfələrlə müraciət edirdi. Öz yaratdığı mərmər heykələ aşiq olan və tanrıların onu canlandırması üçün yalvaran heykəltəraş Piqmalionun hekayəsi əslində Jeromun sənətə olan ehtirasının birbaşa təzahürü idi. O, yaratdığı sənət əsərlərinin canlanmasını, illərə meydan oxumasını istəyirdi. Onun heykəlləri də rəsmləri kimi qeyri-adi idi – o, mərməri rəngləyir, onlara həqiqi bədən tonu verməyə çalışırdı.

1904-cü ildə, 79 yaşında öz emalatxanasında ölü tapılanda o, hələ də Avropanın ən hörmətli rəssamlarından biri idi. Amma ölümündən az sonra modernizmin sürətli gəlişi ilə Jeromun rəsmləri muzeylərin qaranlıq zirzəmilərinə atıldı. Gələcək nəsillər onu lüzumsuz detallara ilişib qalan, sənətdən daha çox "kitsch" (kütləvi zövq) ardınca qaçan köhnəfikirli rəssam kimi damğaladılar.

Zamanın ədaləti

Lakin zaman ən ədalətli, eyni zamanda ən amansız tənqidçidir. On illər boyu unudulan, əsərləri lağ hədəfinə çevrilən Jan-Leon Jerom 20-ci əsrin sonlarında, klassik rəngkarlığa və tarixi vizuallığa yenidən böyük maraq oyananda, sözün əsl mənasında külündən doğdu. Bu gün onun əsərləri dünyanın ən məşhur muzeylərinin baş köşəsini bəzəyir, hərraclarda milyonlarla dollara satılır.
Jerom nə qədər impressionistlərlə döyüşsə də, əslində onlarla eyni məqsədə xidmət edirdi: Sənəti ölümsüzləşdirmək. Biri anı tutaraq əbədiləşdirirdi, digəri isə tarixi donduraraq reallaşdırırdı. Jan-Leon Jerom təkcə bir fırça ustası deyildi; o, rənglərlə tarix yazan, Şərqin füsunkarlığını və Roma arenasında axan isti qanı bir kətana sığdıran böyük illüziyaçı, sonuncu böyük klassiklərdən biri kimi sənət tarixində öz əbədi taxtına yenidən qayıtdı. Və görünən odur ki, bu taxtı bir daha heç kimə verməyəcək.