Roma imperiyasının əhalisi nə qədər olub?

Müasir qiymətləndirmələrə görə, qüdrətinin zirvəsində olduğu dövrdə Roma imperiyasının əhalisi 59 milyondan 76 milyona qədər təşkil edirdi. Bu rəqəmlərə gəlmək üçün tarixçilər Roma siyahıyaalınmalarında və salnamələrində heç vaxt nəzərə alınmayan milyonlarla insanın həyatına dair məlumatları sanki zərrə-zərrə bərpa etməli olublar.

Əhalinin sayını müəyyənləşdirmək üçün arxeoloqlar və tarixçilər çoxsaylı mənbələrdən, kəmiyyət metodlarından və riyazi modellərdən istifadə ediblər. İlk növbədə, Roma hakimiyyətinin real sərhədlərini və bu hakimiyyətin davam etdiyi müddəti müəyyənləşdirmək lazım gəlib. Çiçəklənmə dövründə Roma imperiyası üç qitəyə - Avropa, Afrika və Asiyaya yayılmış, ərazisi isə təxminən 5 milyon kvadratkilometri əhatə edirdi.

III əsrdə baş verən və tarixə “Üçüncü əsrin böhranı” kimi düşən dövrdə Roma eyni vaxtda imperiyanın əks sərhədlərində çoxsaylı hücumları dəf etməli oldu. Şərqdən Sasanilər imperiyası hücum edərək müasir Suriya və Türkiyə ərazilərini təhdid edir, şimal sərhədlərində isə indiki Almaniya və Balkan torpaqlarında məskunlaşan german tayfalarının basqınları güclənirdi.

İmperator Qallien demək olar ki, həlli mümkün olmayan bir problemlə üzləşmişdi. Nəhəng məsafələr və bölgələr arasında zəif rabitə imperiyanın idarə olunmasını ciddi şəkildə çətinləşdirirdi. Bu səbəbdən ucqar ərazilər getdikcə daha çox müstəqil hərəkət etməyə başlayırdı. Nəticədə mərkəzi hakimiyyət zəifləyir, əyalətlərdə isə daha nüfuzlu yerli hökmdarlar meydana çıxırdı.

İmperiyanın son və formal parçalanması miladi 395-ci ildə baş verdi. Dövlət iki hissəyə bölündü: mərkəzi Romada olan Qərbi Roma imperiyası və mərkəzi Konstantinopolda yerləşən Şərqi Roma imperiyası. Sonralar bu dövlət tarixşünaslıqda Bizans imperiyası adlandırıldı.

Bölünmə zamanı Qərbi Roma imperiyasının əhalisi təxminən 22 milyon, Şərqi Roma imperiyasının əhalisi isə 34 milyon nəfər idi. Qərbi Roma imperiyası 476-cı ildə süqut etdi, Şərqi Roma imperiyası isə daha min ilə yaxın - 1453-cü ilədək mövcudluğunu qorudu. Bununla belə, Şərq imperiyasının sakinləri özlərini romalı hesab etməkdə davam edir və dövlətlərini Roma imperiyasının varisi kimi qəbul edirdilər.

Qədim şəhərlərdə aparılan arxeoloji qazıntılar müəyyən ərazidə neçə evin yerləşdiyini və şəhər mühitinin nə dərəcədə sıx tikildiyini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Vergi və hərbi sənədlər isə təsərrüfatların ölçüsü, demoqrafik meyllər, legionların sayı və orada xidmət edən əsgərlərin miqdarı barədə təxmini məlumatlar verir.

Hətta ərzaq məhsulları ilə bağlı məlumatlar da əhalinin sayını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Roma müntəzəm olaraq, o cümlədən Şimali Afrikadan böyük həcmdə taxıl idxal edirdi. Bir insanın orta hesabla il ərzində nə qədər taxıl istehlak etdiyini nəzərə alaraq, tədqiqatçılar bu tədarük hesabına təxminən neçə nəfərin qidalandırılmalı olduğunu hesablaya bilirlər.

Qədim qəbirlər də mühüm məlumat mənbəyidir. Ailə məzarlıqlarını, qəbirlərin sayını və ölüm göstəricilərini araşdıran arxeoloqlar əhalinin ölçüsü və demoqrafik strukturu haqqında əlavə məlumat əldə edirlər.

Bu metodların heç biri ayrı-ayrılıqda dəqiq rəqəm verməyə imkan vermir. Buna görə də tədqiqatçılar onlarla müstəqil mənbənin məlumatlarını müqayisə edir və müxtəlif metodların nəticələrinin bir-birinə yaxınlaşdığı diapazonlara xüsusi diqqət yetirirlər. Məhz bu məlumatların məcmusu qədim dünya üçün təəccüblü dərəcədə etibarlı demoqrafik mənzərə yaratmağa və əhalinin sayını müəyyən həddə dəqiqliklə qiymətləndirməyə imkan verir.

Demoqrafik bərpa qədim sivilizasiyaların əhali sayını müəyyənləşdirməyin nə qədər mürəkkəb və zəhmətli proses olduğunu göstərir. Hər rəqəmin arxasında illərlə aparılan tədqiqatlar, tarixçi və arxeoloqların bir neçə nəslinin əməyi dayanır.

Bu gün qəbul edilən qiymətləndirmələr gələcəkdə dəyişə bilər. Yeni arxeoloji qazıntılar əlavə məlumatlar ortaya çıxara, riyazi modellərin təkmilləşdirilməsi isə əvvəlki hesablamalara düzəlişlər gətirə bilər.

Lakin əsas problem dəyişməz olaraq qalır: alimlər hətta öz sakinlərinin yaşadığı dövrdə belə tam siyahıyaalınması aparılmayan nəhəng bir dövlətin əhalisinin sayını, əsrlər sonra, fraqmentar məlumatlar əsasında yenidən qurmağa çalışırlar.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ