Rusiyadan Ermənistana qaz şantajı: reallıqlar və miflər

İrəvanı Avropa qiymətləri ilə "cəzalandırmaq" vədi versə də, tədarükün tamamilə dayandırılması “Qazprom”un özünə güclü zərbə vuracaq

Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini Dmitri Medvedevin Ermənistana dəniz yolu ilə Amerika mayeləşdirilmiş təbii qazını (LNG) almağı tövsiyə etdiyi son aqressiv açıqlaması bir daha müasir Rusiya siyasi elitasının deqradasiya və kinik səviyyəsini nümayiş etdirdi. Tankerlərin dənizə çıxışı olmayan bir ölkənin limanlarına göndərilməsi ilə bağlı istehza ilə verilən məsləhət əlbəttə, onun coğrafi cahilliyi ilə əlaqədar deyil. Bu, açıq-aşkar qaz şantajının qəsdən edilmiş elementidir.

Əslində imperiya strateqləri açıq şəkildə "Ermənilərsiz Ermənistan" formulunu elan edir və Moskvanın Avropa tariflərinə keçsələr, sağ qalmağın astanasında olacaq adi ermənilərin taleyi ilə tamamilə maraqlanmayacağını açıq şəkildə göstərirlər. Kreml bölgəni yalnız itaətkar hərbi baza kimi görür və əhali Qərblə geosiyasi qarşıdurmada “sövdələşmə çipi” kimi qəbul edilir. Əgər Ermənistan cəmiyyəti Rusiyanın əlində kor alət kimi xidmət etməkdən imtina edərsə, onu enerji boğulması təhlükəsi ilə cəzalandırmağa çalışırlar.

Lakin bu ritorika dəqiq rəqəmləri və regional infrastrukturun real vəziyyətini gizlədir ki, bu da Moskvanın təhdidlərini ikiüzlü qılınc halına gətirir. Ermənistanın Dövlət Xidmətlərinin Tənzimlənməsi Komissiyasının rəsmi hesabatlarına görə, respublikada təbii qaz istehlakının ümumi həcmi ildə təxminən 2,705 milyard kubmetrdir. Bu həcmdən ən böyük pay - təxminən 2,229 milyard kubmetr (82%-dən çox) - Gürcüstandan keçən magistral qaz kəməri vasitəsilə Rusiyadan gəlir. İran təxminən 475,8 milyon kubmetr qaz tədarük edir və bu idxal ciddi şəkildə 2030-cu ilə qədər qüvvədə olan "Elektrik üçün qaz" barter sxemi ilə bağlıdır. Bu sxemə əsasən İrəvan hər kubmetr üçün Tehrana 3 kVt/saat elektrik enerjisi qaytarır. "Qazprom Ermənistan" QSC ölkənin bütün daxili qaz paylama şəbəkəsinin inhisarçı sahibidir və Kremlə boru kəməri üzərində tam nəzarət illüziyası verir.

Əgər Moskva özünün sağlam olmayan ssenarisini həyata keçirmək qərarına gəlsə və şimal boru kəmərini tamamilə bağlasa, İran fiziki təbii qaz tədarükünün əsas və yeganə alternativ quru mənbəyi olaraq qalacaq. Texniki cəhətdən İran-Ermənistan qaz kəmərinin layihə gücü ildə 2,3 milyard kubmetrə qədərdir. Bu o deməkdir ki, mövcud boru kəməri tam istifadə olunarsa, respublikanın ümumi ehtiyaclarının təxminən 85%-ni ödəyə bilər. Lakin sərt iqtisadi və geosiyasi reallıqlar məhz burada rol oynayır. İran nəhəng ehtiyatlarına baxmayaraq, qışda xroniki qaz çatışmazlığından əziyyət çəkir: illərlə davam edən sanksiyalar səbəbindən öz istehsal infrastrukturu pisləşir və ölkənin şimal əyalətləri yanacaqla ciddi şəkildə təmin olunmur. Bu da Tehranın özünü bəzən Türkmənistan qazını idxal etməyə məcbur edir. İran bir neçə il ərzində qaz axınlarını ağrısız və tam şəkildə İrəvana aşağı qiymətlərlə yönləndirə biləcəyini gözləyə bilməz.

Bundan əlavə, əsas problem alternativ marşrutu kimin idarə etməsidir. Bir vaxtlar, Robert Köçəryanın prezidentliyi dövründə boru kəmərinin Avropaya tranzit boru kəmərinə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün Moskvanın təkidi ilə İrandan gələn qaz kəmərinin Ermənistan hissəsinin diametri süni şəkildə 1420 mm-dən 700 mm-ə endirildi. Bu cənub hissəsi sonradan “Qazprom”un törəmə şirkətinə verildi. Beləliklə, Tehran Ermənistanı xilas etmək üçün fiziki qaz həcmlərini tapsa belə, ölkə daxilindəki paylama infrastrukturu yenə də Rusiya inhisarının əlində qalacaq.

Kritik halda yeganə real alternativ Gürcüstan vasitəsilə tərs və ya alternativ tədarüklərin təşkili (o cümlədən, Azərbaycan qazının tranziti və ya Qara dəniz limanları olan Batumi və Poti vasitəsilə mayeləşdirilmiş qazın alınması) olardı. Lakin bu, böyük maliyyə xərcləri, logistikanın genişmiqyaslı yenidən qurulması və sərt siyasi razılaşmalar tələb edir.

Bütün bu vəziyyət Medvedev və onun rəhbərlərinin məntiqinin üçüncü ölkələrin suverenliyinin uğursuz bir anlaşılmazlıq olduğu müstəmləkəçilərin məntiqi olduğunu açıq şəkildə göstərir. İrəvanı Avropa qiymətləri ilə "cəzalandırmaq" vədi versə də, tədarükün tamamilə dayandırılmasının “Qazprom”un özünə güclü zərbə vuracağını, daha bir bazarı itirəcəyini və nəticədə bölgədəki Rusiya təsirinin qalıqlarını aradan qaldıracağını unudurlar. Evlərdə istilikdən və fabriklərin fəaliyyətindən seçki təzyiqi üçün bir vasitə kimi istifadə etmək cəhdləri Cənubi Qafqazda tektonik dəyişikliyi yalnız sürətləndirir. Cəmiyyət nəhayət ki, imperiya dayaqlarını qorumaq üçün ölkəni cəhənnəmə çevirməyə hazır olan dar düşüncəli siyasətçilərin ambisiyalarının girovunda qalmağın milli fəlakətə aparan birbaşa yol olduğunu anladığı üçün Ermənistan təcili olaraq enerji təchizatını şaxələndirmək və saxlamaq üçün yollar axtarmağa məcburdur.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov