S 400 lərdən necə qurtulmalı?

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan 13 iyulda Nazirlər Kabinetinin iclasını çağırdı. Əsas müzakirə mövzuları 7-8 iyul tarixlərində Ankarada keçirilən NATO sammitinin nəticələri, eləcə də Yaxın Şərq münaqişəsi və Türkiyənin Prezident Donald Trampın işarə etdiyi F-35 beşinci nəsil qırıcı təyyarə proqramına qayıtması idi. Bu fonda Ankara yeddi il əvvəl alınması ABŞ sanksiyalarına səbəb olan Rusiyanın S-400 hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə nə edəcəyini düşünür. Bir variant S-400-ləri Fars körfəzi ölkəsinə köçürməkdir.

Ərdoğanın sədrliyi ilə keçirilən nazirlər görüşünün mövzularından biri NATO sammitinin nəticələri, xüsusən də Ankaranın Rusiyanın S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərinin alınmasına görə ABŞ sanksiyalarından mümkün azad edilməsi və F-35 proqramına qayıtması idi. Tramp NATO danışıqları çərçivəsində Ərdoğanla görüşdə bu məsələ ilə bağlı müsbət qərar verilə biləcəyini bildirdi. "Bizim çox yaxşı münasibətlərimiz var və Türkiyə bir çox cəhətdən sadiq olmalı olduğumuzu düşündüyümüz digər ölkələrdən daha sadiqdir", - Tramp dedi. O əlavə edib ki, Ankaranın təyyarə proqramına qayıtması ikitərəfli münasibətləri yaxşılaşdıracaq.

Lakin Amerikanın beşinci nəsil qırıcılarını əldə etmək üçün Ankara Amerika sanksiyalarının əsas səbəbi olan Rusiya S-400-lərinin taleyini həll etməlidir. Türkiyənin hökumətyönlü "Hurriyet" qəzetinin mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, S-400-lər Fars körfəzi ölkəsinə satıla bilər. BƏƏ və Qətər ən çox ehtimal olunan alıcılar arasındadır. Qəzet qeyd edir ki, 28 fevraldan bəri İranın hücumları Fars körfəzi ölkələrini çox sarsıdıb. "Əmirliklər də vaxtaşırı İrana qarşı hücumlarda iştirak ediblər. İranın hücumları BƏƏ-nin turizm sənayesini iflic edib. O vaxtdan bəri BƏƏ alternativ müdafiə sistemləri əldə etməyə çalışır", - deyə qəzet qeyd edir.

Ankara hələlik bunu təsdiqləməyib. Prezident Ədalət və İnkişaf Partiyasının sədr müavini Həsən Yalçın S-400-ün üçüncü ölkəyə satılması ilə bağlı xəbərləri fərziyyə adlandırıb. "Müxtəlif fərziyyələr müzakirə olunur", - deyə deputat vurğulayıb. "S-400 məsələsi F-35 məsələsi ilə tamamilə əlaqəsizdir. Əgər Rusiya silahlarının başqa bir ölkəyə satılması məsələsi yenidən ortaya çıxarsa, Rusiya və alıcı ölkə ilə danışıqlar aparıla bilər. Lakin bu məsələləri indi fərziyyələrə əsaslanaraq müzakirə etmək mənə ağılsız görünür".

Kreml öz növbəsində Moskva və Ankaranın S-400 ilə bağlı əlaqələrini davam etdirdiyini qeyd edib. "Bir şeyi deyə bilərəm: bu, çox həssas bir məsələdir. Bu məsələ ilə bağlı Türkiyə tərəfi ilə əlaqələrimiz olub. Və əlaqələrimizi davam etdirəcəyik", - deyə Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib.

Qətərin "The Middle East Eye" (MEE) nəşrindəki mənbələrə görə, Rusiya Türkiyənin S-400-ləri Körfəz ölkəsinə yenidən satmasına açıqdır. Lakin, MEE-nin mənbələri izah edib ki, bu şəraitdə Moskva üçün potensial satışın şərtlərini araşdırmaq çox vacib olardı. MEE-nin digər bir mənbəyi qeyd edib ki, Rusiya sistemlərinin Əmirliklərə köçürülməsi ilə bağlı problem BƏƏ və Rusiya arasında İrandakı müharibə ilə bağlı gizli fikir ayrılığıdır. Onlar qeyd ediblər ki, Əmirliklər İranın Ərəbistan dövlətlərini atəşə tutmasına cavab olaraq Rusiyanın sərt mövqe tutmasını gözləyirdilər. Lakin mənbələr bunun S-400-lərin yenidən satışına necə təsir edə biləcəyini izah etməyiblər.

MEE mənbələrinə görə, variantlardan biri əsas komponentləri sökərək S-400-ləri sıradan çıxarmaqdır. Bu ssenari, komponentlərin ABŞ hökuməti ilə tam koordinasiyada təhlükəsiz bir yerdə saxlanmasını əhatə edəcək. Lakin, S-400-lər onsuz da əsasən işlək deyil: Ankara sadəcə onları aktivləşdirməyib.

Yaxın Şərq ölkələrindən birinin kəşfiyyat xidmətindəki mənbə Euractiv-ə bildirib ki, S-400 alışı ilə bağlı şikayətlərdən biri Rusiya avadanlıqlarının radar sistemlərinin Türkiyə ərazisindəki Amerika mövqelərini həssas hala gətirməsidir. Mənbə izah edib ki, S-400-lərin Əbu-Dabiyə köçürülməsi sadəcə vəziyyətin coğrafiyasını dəyişdirəcək, lakin onu əsaslı şəkildə həll etməyəcək. "Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Səudiyyə Ərəbistanı Amerika hərbi bazalarına ev sahibliyi edir və Amerika silah sistemlərindən istifadə edir. Bu, məxfi məlumatların Moskvaya sızması riskini yaratmazmı?" deyə mənbə soruşub.

Euractiv mənbələri həmçinin Moskvanın Ankaranın Rusiya sistemlərinin utilizasiyası tələbini qəti şəkildə rədd etməməsindən narahatdırlar. Onlar iddia edirlər ki, Rusiya tərəfi danışıqlar prosesinin bir hissəsi olaraq silahların yenidən satılmasına icazə müqabilində Türkiyədən güzəştlər tələb edə bilər. Euractiv mənbələrinin fikrincə, Moskvanın əsas tələblərindən biri Türkiyənin Rusiyaya qarşı Qərb sanksiyalarına qoşulmaqdan çəkinməsi ola bilər. Bundan əlavə, Moskva Ərdoğandan Türkiyənin Ukraynaya müdafiə yardımını azaltmasını tələb edə bilər.