Səmavi dinlər Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru namizədi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü Kəmalə Mustafayevadır. Müsahibimizlə Xalq rəssamı Eldar Mikayılzadənin "Səmavi dinlər" triptixi haqqında danışmışıq.

Eldar Hidayət oğlu Mikayılzadə 1956-cı il yanvarın 18-də Bakı şəhərinin Əmircan kəndində anadan olub. Eldar müəllim XX əsrin sonlarından başlayaraq Azərbaycan xalça sənətində özünəməxsus estetik dili ilə tanınan görkəmli xalçaçı-rəssam və dekorativ-tətbiqi incəsənət ustasıdır. O, 1971-1975-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində təhsil almış, daha sonra Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda və Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) Rəssamlıq Akademiyasında xalçaçılıq və dekorativ sənətləri dərindən öyrənib. Mikayılzadə həmçinin Azərbaycan manatının ilkin eskizlərinin müəllifidir, bu isə onun dizayn sahəsində də peşəkarlığını göstərir. O, uzun illər "Azərxalça" Elmi Yaradıcılıq İstehsalat Birliyində baş rəssam və rəhbər vəzifələrində çalışıb, daha sonra öz "Xalı" şirkətini yaradıb. 2018-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Mikayılzadə həmçinin UNESCO yanında Rəssamlar Birliyinin üzvüdür və onun əsərləri bir çox ölkələrdə - Rusiya, Böyük Britaniya, Fransa, Türkiyə və s. şəxsi və muzey kolleksiyalarında saxlanılır.

- "Səmavi dinlər" triptixinin əsas ideyası nədən ibarətdir?

- Triptix konseptual baxımdan çoxqatlı və aktual bir layihədir. Üç ayrı xalçadan ibarət olan triptix Yəhudilik, Xristianlıq və İslamı mədəni-filosofik diskursda bir araya gətirərək "ümumi dəyərlər" ideyasını ifadə edir. Triptixin əsas ideyası xalça dili ilə müxtəlif dinlərin ortaq humanist dəyərlərini - sülh, mərhəmət, ədalət kimi universal anlayışları vurğulamaqdır. Bu layihə Azərbaycanın multikultural ruhunu və dini dözümlülük ənənəsini bədii şəkildə təqdim edən mühüm bir nümunədir.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Triptixin hər bir xalçasının rəng palitrası xüsusi məna daşıyır və dini simvolikaya uyğun seçilib. Yəhudilik hissəsi: əsasən göy və qızılı tonlar istifadə edilib. Göy rəng ilahi məqamla, səma ilə əlaqələndirilir, qızılı vurğu isə müqəddəslik, əhd və hikmət kimi dəyərləri simvolizə edir. David ulduzu və menora kimi rəmzlərin daxil edilməsi bu hissənin vizual estetikliyini daha da dərinləşdirir. Xristianlıq hissəsi: burada qırmızı və mavi rənglərin qarşılıqlı təsiri ön plandadır. Qırmızı rəng qurbanlıq, sevgi və fəda etmə anlamını ifadə edərkən, mavi ruhaniyyət, sonsuzluq və səmanın işığını simvolizə edir. İslam hissəsi: yaşıl və qızılı tonlar dominantlıq təşkil edir. Yaşıl İslam mədəniyyətində əbədiyyət, cənnət və ruhani rahatlıq kimi simvollarla bağlıdır, qızılı isə ilahi nur, hikmət və səxavət məfhumlarını ifadə edir. Bu rəng seçimləri yalnız estetik deyil, həm də hər dinin mədəni və metafizik mənasını daha dərindən çatdıran simvolik vasitədir.

- Əsərin ideyası kompozisiyasında özünü necə göstərir?

- Triptixin kompozisiyası üç fərqli xalçanın vahid fikri davam etdirmək üçün birləşməsi prinsipi üzərində qurulub. Hər bir hissə müstəqil bir bütövlük təşkil edir - öz rəmzləri, hekayəsi və simvolik strukturu ilə - lakin birgə təqdim olunduqda mədəni tolerantlıq və ortaq dəyərlər konsepsiyasını daha güclü ifadə edir. Kompozisiya baxımından, hər xalça öz dininin müqəddəs hekayələrini və ritual elementlərini vizual şəkildə əks etdirir. Yəhudilik hissəsində müxtəlif dini hekayələr - Nuhun gəmisi, Musa peyğəmbərin sınaqları və əhd sandığı kimi motivlər - bir estetik struktur daxilində toxunub. Mərkəzi obraz Musa peyğəmbərdir (Moşe) və ümumi süjet Tövrat (Tanax) mətnlərinin vizual interpretasiyası üzərində qurulub. Yuxarı mərkəz - Musa peyğəmbər dağ zirvəsində, əlində əsası (staff) ilə təsvir olunub. Bu dağ Sinay dağına açıq işarədir. Musa fiquru digər fiqurlardan ölçü və mövqe baxımından üstünlük təşkil edir. Musa burada ikon tipli təqdim olunur - realistik deyil, qanunverici və vasitəçi obraz kimi. Orta hissədə Tövrat süjetlərinə aid səhnələr ardıcıl verilib: İsrailoğullarının səfəri, möcüzələr, qanunların təbliği, icma həyatı. Səhnələr bir-birindən sərt xətlə ayrılmır, axıcı vizual keçidlərlə bağlanır. Perspektiv yoxdur, zaman və məkan eyni səthdə birləşdirilib ki, bu da klassik yəhudi miniatür və orta əsr illüstrasiya üslubunun əsas prinsipidir. Aşağı hissədə təbiət, fəsillər, əmək və ailə həyatına dair səhnələr yerləşir. Xüsusilə alt sıradakı tağvari panellər: ilin dövrlərini, yaradılış və zaman anlayışını simvolizə edir. Bu hissə Tövratdakı "qanun - həyat - torpaq" üçlüyünün vizual qarşılığıdır. Xristianlıq dininə ithaf edən kompozisiya ilahi mərhəmət, qurbanlıq motivləri ilə ruhani dəyərlər arasında simvolik dialoqa imkan verir. Bu, xristian ikonoqrafiyasına əsaslanan monumental çoxfiqurlu kompozisiyadır. Mövzu birbaşa İsanın həyatı və təlimi, eləcə də insanlıq tarixi boyunca onun təsiri üzərində qurulub. Əsər klassik Qərb xristian rəssamlığı ilə Şərq miniatür ənənəsinin sintezidir. Kompozisiya şaquli ox üzrə üç əsas zonaya bölünür: Yuxarı hissə - Mərkəzdə çarmıxa çəkilmiş İsa fiquru yerləşir. Bu fiqur kompozisiyanın ideoloji və vizual mərkəzidir. İsa burada realistik anatomiyadan çox ikon tipinə uyğun təqdim olunub: uzadılmış bədən, sakit üz ifadəsi, dramatik emosiyadan uzaq duruş. Fon səma tonlarında verilib və maddi məkandan ilahi məkana keçidi göstərir. Burada çarmıx fiquru klassik Qərb rəsmlərindəki dramatizmdən fərqli olaraq Şərq ikonalarına xas sakitliklə təsvir olunub. Orta hissə - Bu hissədə İsanın həyatından və təlimindən səhnələr ardıcıl şəkildə təqdim edilir - insanlarla ünsiyyət, möcüzələr, təbliğ səhnələri. Fiqurlar yer perspektivinə tabe deyil, yəni ön-arxa dərinlik klassik realizm qaydasında qurulmayıb.

Aşağı hissə - Burada insanların gündəlik həyatı, sosial münasibətlər, zəhmət, ailə, xəstəlik, müalicə, ümid və dua səhnələri göstərilir. İsa fiquru bu hissədə artıq ilahi obrazdan çox insanlara yaxın müəllim və xilaskar kimi təqdim olunur. Aşağı hissə yer üzündə İsa təliminin nəticələrini simvolizə edir. Kompozisiyada ümumilikdə 100-dən artıq fiqur mövcuddur. Fiqurlar milliyyət və dövr baxımından qarışıqdır: Qədim geyimlər, Orta əsr üslubu, Şərq və Qərb tipajları. Bu fakt təsadüfi deyil - rəssam İsanı konkret dövrə deyil, bütün bəşəriyyətə aid obraz kimi təqdim edir. Əsər Bizans ikonası, Orta əsr miniatürü, xalça sənəti, monumental dini tablo ənənələrinin sintezidir. İslam dinini özündə ehtiva edən xalça kompozisiyası İslam mədəniyyətinə əsaslanan çoxfiqurlu monumental kompozisiyadır və nur, ilahi hikmət, ruhani hüzur mövzuları ornamentlərlə ritmik şəkildə ifadə olunur. Kompozisiya tam simmetrik və mərkəzə yönəlikdir. Mərkəz - Kəbə kompozisiyanın fiziki və ideoloji mərkəzidir. Kəbə ətrafında isə dairəvi hərəkətdə olan zəvvar fiqurları göstərilib. Dairə forması təvhid (vahidlik) anlayışının vizual ifadəsidir. Kəbə real memarlıq ölçülərinə uyğun, qara örtüyü (kisvə) və qızılı yazı elementləri ilə tanınan şəkildə təsvir olunub. Yuxarı hissədə müqəddəs dağ (Hira / Arafat simvolu) və ərəb kalliqrafiyası yerləşir. Yazı dekorativ deyil, ilahi mənbə anlayışını bildirən semantik elementdir. Atlı fiqurlar, səfər və təbliğ səhnələri İslamın yayılma prosesinə işarə edir. Canlı varlıqların üz ifadələri detallıdır, lakin peygəmbər fiquru birbaşa təsvir edilmir - bu da klassik İslam təsvir ənənəsinə uyğundur. Orta hissədə ictimai və dini həyat səhnələri göstərilir: Dərs və təlim, dua, səfər, əmək və ticarət. Fiqurlar müstəqil epizodlar kimi deyil, ideoloji ardıcıllıqla düzülüb. Perspektiv xətti yoxdur; bütün səhnələr eyni vizual dəyərə malikdir - bu, İslam miniatür estetikası üçün əsas prinsiplərdəndir. Aşağı hissədə gündəlik həyat, ailə, analıq, zəhmət, səfər və mübarizə səhnələri yer alır. Dəvələr, kənd həyatına aid detallar, geyim müxtəlifliyi coğrafi və mədəni genişliyi göstərir. Aşağı hissə insan həyatının maddi tərəfini, mərkəz isə ruhani mərkəzi təmsil edir.

- Əsər harada saxlanılır?

- Hazırda "Səmavi dinlər" triptixi müxtəlif beynəlxalq sərgilərdə və təqdimatlarda nümayiş olunur. 2025-ci ildə layihə Vatikanda rəsmi tədbirlərdən biri kimi təqdim edilmiş və burada böyük maraqla qarşılanmışdır. Bu, triptixin yalnız milli kontekstdə deyil, beynəlxalq mədəni müstəvidə də əhəmiyyətli əsər kimi qəbul edildiyini göstərir. Layihənin müxtəlif ölkələrdə sərgilənməsi planlaşdırılır ki, bu da Azərbaycanın multikultural irsinin qlobal auditoriyaya tanıdılması missiyasına xidmət edir.

- Bu triptix rəssamın digər əsərləri ilə hansı ortaq və fərqli cəhətlərə sahibdir?

- Eldar Mikayılzadənin yaradıcılığında mənəvi, fəlsəfi və simvolik motivlər geniş yer tutur. Onun digər məşhur əsərlərinə "Üç peyğəmbər", "Üç din", "Xilaskar", "Torah", "Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim" kimi kompozisiyalar daxildir. Filosofik yük və dini məfhumların vizual təhlili, Ornament və simvolik motivlərin dərin məna daşıması, hər əsərdə milli ornament ənənələrinin çağdaş bədii baxışla sintezi ortaq cəhətlər kimi qeyd edə bilərik.

"Səmavi dinlər" triptixi bir neçə dinin paralel təqdim olunduğu vahid konsept olaraq xüsusi yer tutur; eyni anda üç ayrı mədəniyyət və teoloji mətnin estetik dialoqunu qurur.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Səmavi dinlər" triptixi bizim çağdaş dünyamız üçün vacib mesajlar ötürür: Ortaq insani dəyərləri: Bu xalça kompozisiyası multikultural dəyərlər baxımından və ayrı-ayrı inanclara məxsus aspektsiyalar üzərində deyil, ümumi humanist dəyərlər - sülh, mərhəmət, ədalət və qarşılıqlı hörmət kimi anlayışlar üzərində qurulub. Dini dözümlülük: Əsər göstərir ki, dünyanın əsas səmavi dinlərinin mədəni irsi və ideyaları arasında dialoq mümkündür və bu dialoq universal insanlıq üçün əhəmiyyət kəsb edən məsələləri məsuliyyətlə əhatə edir. Mədəni diplomatiya və tolerantlıq modeli: Triptixin Vatikan kimi qlobal mərkəzdə təqdimatı dünya ictimaiyyətinə Azərbaycanın tolerantlıq ənənəsini, mədəni diplomatiya strategiyasını və xalça sənəti vasitəsilə dialoq imkanlarını tanıtdırır. Estetik və fəlsəfi qatlar: Rəng və ornament dili ilə dini məna və mifoloji hekayələri birləşdirərək triptix ənənəvi xalça sənətini fəlsəfi səviyyədə yeniləyir və XXI əsrdə milli sənətin universal dəyərlər kontekstində necə inkişaf edə biləcəyini göstərir.

Aytac SAHƏD