Sənətdə Zəfərin izi: Qarabağdan ilhamlanan əsərlər

Qarabağ mövzusu təsviri incəsənətdə bu gün də aktual olaraq qalmaqdadır. Lakin mövzunun emosional mahiyyəti zamanla ciddi dəyişikliklərə uğrayıb. Əgər əvvəlki dövrlərdə Qarabağ motivli əsərlərdə faciə, həsrət, itki və xalqın ağrı-acısı üstünlük təşkil edirdisə, son beş ildə yaranmış əsərlərdə əsas emosional xətti zəfər, qürur, sevinc və milli fəxarət hissi təşkil edir. Bunun başlıca səbəbi 44 günlük Vətən Müharibəsində əldə edilən tarixi zəfərdir. Bu zəfər Azərbaycan xalqının milli yaddaşında qızıl hərflərlə həkk olunmaqla yanaşı, müasir təsviri sənətdə də yeni bədii baxış formalaşdırmışdır.

ADMİU-nun “Təsviri sənət tarixi və nəzəriyyəsi” kafedrasının müdiri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Aslan Xəlilov Modern.az-a açıqlamasında bildirib ki, müasir Azərbaycan rəngkarlığında zəfər ideyasını təcəssüm etdirən motivlər arasında “qəhrəmanlıq”, “şəhidlik”, “Dəmir yumruq”, “qələbə”, “qayıdış”, “xarıbülbül”, “Qarabağ atı” kimi simvollar xüsusi yer tutur. 
“Xüsusilə müzəffər ordumuzun Ali Baş Komandanı tərəfindən səsləndirilən “Dəmir yumruq” və “Əziz Şuşa, sən azadsan!” ifadələri rəssamların təsəvvüründə yeni bədii dil formalaşdırmışdır. Bu mənada Xalq rəssamı Arif Əzizin və Səmədağa Cəfərovun “Əziz Şuşa, sən azadsan!” (2020), Əməkdar rəssam Vüqar Əlinin “Zəfər” (2020), Samir Qafarovun “Dəmir yumruq” (2021) əsərləri xüsusilə qeyd edilməlidir. Bu əsərlərdə “Dəmir yumruq” obrazı torpaqların azadlığı uğrunda mübarizəyə qalxan xalqın birliyini, mənəvi qüdrətini və sarsılmaz iradəsini simvolizə edir. Realist və ümumiləşdirilmiş yanaşmanın sintezi bu əsərlərə həm tarixi sənədlik, həm də yüksək emosional təsir gücü bəxş etmişdir”.

Aslan Xəlilov bildirib ki, II Qarabağ müharibəsinin bədii təcəssümündə xarıbülbül motivi də xüsusi poetik-simvolik məna daşıyır. 
“Xalq rəssamı Arif Əziz, Əməkdar rəssam Rəşad Cabarov, Samir Qafarov və Ülkər Quliyevanın 2020-ci illərdə yaratdıqları “Xarıbülbül” adlı əsərlər şəhidlərimizin əziz xatirəsinə ehtiramın bədii ifadəsi kimi dəyərləndirilir. Müxtəlif formal-estetik həllərə malik bu əsərlərdə xarıbülbül həm ağrının, həm də qürurun poetik ifadəsinə çevrilmişdir”.

Sənətşünas vurğulayıb ki, Zəfər mövzusunun digər ifadə forması Qarabağ atının bədii obrazıdır. 
“Mir Azər Abdullayevin “İrəli” (2020), Rəşad Cabarovun “Qarabağ atı” (2021), Ülkər Quliyevanın “Qarabağ atları, Qarabağ xalçasının izi ilə” (2020), Cəlal Ağayevin “Zəfər atı” (2023) əsərləri azadlıq, qəhrəmanlıq və döyüş ruhunun, o cümlədən davamlılığın bədii rəmzinə çevrilmişdir”.

Aslan Xəlilov Qarabağ atlarını bədii görüntüyə gətirən əsərlər içərisində müasir dövr Azərbaycan təsviri sənətinin gənc və olduqca istedadlı nümayəndələrindən olan Cəlal Ağayevin “Zəfər atı” (2023) adlı əsəri forma-biçim yeniliyi, kompozisiyası və semantik gücü ilə fərqləndiyini vurğulayıb:
“Əsərdə tünd qırmızı yerlikdən nura – işıqlı gələcəyə doğru irəliləyən Qarabağ atı təsvir edilib. Atın üzərindəki rombvarı saçaqlardan ibarət yəhərdə əksini tapmış yeddi rombun içərisində Qarabağın yeddi rayonunun “tanıtım nişanı”na çevrilən tarixi-memarlıq abidələri bədii görüntüyə gətirilib. Mərkəzi rombda Yuxarı Gövhər ağa məscidi (Şuşa, XVIII-XIX əsrlər), onun ətrafında isə saat əqrəbi istiqamətində ardıcıl şəkildə 11 aşırımlı Xudafərin körpüsü (Cəbrayıl, XIII əsr), Xaçın­dərbətli türbəsi (Ağdam, XIV əsr), Əhmədalılar türbəsi (Füzuli, XIII əsr), Xudavəng monastır kompleksi (Kəlbəcər, VIII-IX əsrlər), Məmmədbəyli türbəsi (Zəngilan, XIV əsr) və Hacı Bədəl körpüsü (Qubadlı, XIX əsr) verilib. Milli koloriti ilə seçilən əsərin kompozisiyasında istifadə olunan rəng və elementlərin hər biri rəssam tərəfindən düşünülmüş və məntiqi şəkildə həllini tapıb. Belə ki, atın tünd qırmızı yerlikdən nura doğru addımlaması Qarabağın şəhidlərimizin qanı bahasına azad olunmasını göstərir. Yəhəri sağ və sol tərəfdən əhatələyən dairəvi elementlər – Qarabağ xanlığının qalxanını simvolizə edir. Eyni zamanda bu qalxanlar kompozisiyada elə yerləşdirilib ki, Əsgəran qalasının (XVIII əsr) yuxarıdan görünüşünü əks etdirir. Digər elementlər – firuzə daşı qalibiyyəti, rubin isə qorxmazlığı – şücaəti ifadə edir. Atın zirehində əksini tapmış Xarıbülbül təsviri nurüzlü şəhidlərimizin əziz xatirəsinə ehtiramın ifadəsidir. Odur ki, Xarıbülbülün məhz tünd fonda və qızılı rəngdə təsvir edilməsi şəhidlərin bəşəriyyətə şam kimi nur saçmalarını xarakterizə edir”. 

“Milli zəfərin emosional-sosial yükünü daşıyan əsərlər sırasında Əməkdar rəssam Vüqar Əlinin “Zəfərin halallığı” (triptix, 2020) və “Əsgər atası” (triptix, 2025), həmçinin Nazim Məmmədovun “Zəfərin sonu” (2021) əsərləri xüsusi yer tutur. Bu əsərlərdə diqqət mərkəzinə vətən uğrunda canından keçən döyüşçülərin valideynləri, xüsusilə şəhid ataları və anaları gətirilmiş, obrazlar həm real, həm də ümumiləşdirilmiş səciyyə daşıyır. Ümumilikdə, son beş ildə yaranmış zəfər mövzulu əsərlər göstərir ki, müasir Azərbaycan rəssamları bu əsərlərlə Qarabağa və onun uğrunda canlarını fəda etmiş şəhidlərimizə, o cümlədən zəfərə bədii ehtiramın ən yüksək səviyyəsinə nail olmuşlar. Odur ki, zəfər motivli bu əsərlər müasir Azərbaycan təsviri sənətinin ən dəyərli səhifələrindən biri hesab edilir”- deyə Aslan Xəlilov bildirib.