​ŞƏRƏF VƏ HÜQUQ

Xaləddin İbrahimli,

professor

İllər öncə Hegelin “şərəf” və “hüquq” haqqında yazdığı iki epizodu oxumuşdum. Aradan zaman keçsə də, onlar heç yadımdan çıxmadı. Çünki bəzi fikirlər var ki, oxunub unudulmur; insanın düşüncə qatlarında yaşayır, zaman-zaman geri dönüb özünü xatırladır. Hegel bu iki mürəkkəb anlayışı uzun fəlsəfi təriflərlə deyil, insan təbiətinin ən qaranlıq və ən həssas anlarına toxunan sadə hadisələrlə izah etmişdi.

Birinci hekayədə bir ingilis lord gecənin səssizliyində Temza çayı üzərindəki körpüyə yaxınlaşır. Artıq qərarını verib – həyatına son qoyacaq. Dünya ilə hesabı bağlanıb, sahibi olduğu hər şey mənasını itirib. Bir neçə dəqiqədən sonra onun üçün həyatın, var dövlətin, şöhrətin bir əhəmiyyəti qalmayacaq.

Tam bu anda lordu qarət etmək üçün iki oğru hücum çəkir. Onun bahalı saatını, gümüş siqaretliyini və pul dolu cüzdanını əlindən almağa çalışırlar. Bu zaman qəribə, ilk baxışda anlaşılmaz görünən bir hadisə baş verir. Bir az sonra öləcək insan birdən-birə müqavimət göstərməyə başlayır. Əlindəki çəliklə oğruların üstünə gedir, onları döyüb qovur və sonra yenidən başladığı işə – intihara davam edir.

Haqlı bir sual yaranır: onsuz da hər şeydən vaz keçmiş biri, artıq heç vaxt istifadə etməyəcəyi əşyaları niyə qorudu?

Cavab düşündüyümüz qədər sadə deyil. Bəzən insan maddi şeyi deyil, öz varlığının görünməz bir qatını – onu insan edən şərəf adlı dəyəri qoruyur. Bu dəyər çox zaman insana aid olanların zorla ondan alınması prosesində devrəyə girər. “Mənə aid olan və vermək istəmədiyim bir şeyi razılığım olmadan heç kəs məndən ala bilməz”.

İkinci hekayə daha sarsıdıcıdır.

Bu dəfə yenə bir ingilis lord evinin zirzəmisində özünü asaraq həyatına son verməyi qərara alır. Son anda qulluqçusu xırıltı səsini eşidərək aşağı enir və ipi kəsib ev sahibini ölümdən qurtarır.

Normalda bu hekayənin sonu təşəkkürlə bitməlidir. Amma bitmir. Lord toparlanan kimi qulluqçunu işdən qovur. İlk baxışda bu, qəddarlıq, hətta nankorluq kimi görünür. Ancaq Hegel bizi duyğuların hökmündən çıxarıb düşünməyə və növbəti suala cavab aramağa məcbur edir: Lord quluqçunu niyə işdən qovdu?

Çünki insan münasibətləri yalnız niyyətlə izah olunmur; bəzən sərhədlərlə müəyyən olunur. Qulluqçu yaxşılıq etmişdi, amma eyni zamanda, sərhəddi keçmiş və ona aid olmayan bir sahəyə girmişdi. O, işə götürülən zaman səlahiyyətləri ilə bağlı imzaladığı sözləşmənin tələblərini pozmuşdu.

Bəlkə də bu iki hekayənin ortaq nöqtəsi məhz budur: insan yalnız vücudu, çeşidli kimlikləri ilə deyil, şərəf və hüquq kimi görünməz sərhədləri ilə də mövcuddur. Bu sərhədlər pozulanda, insanın içində bir refleks yaranır. Əgər bu refleks yoxdursa vücud ya xəstə ya da ölüdür.

Təsadüfi deyil ki, Anadoluda sərhəddə “sınır” deyirlər. Bu söz qəribə şəkildə “sinir” sözünü xatırladır. Necə ki, bədənin sinir uclarına toxunanda refleks yaranır, insanın mənəvi dünyasının da toxunulmamalı yerləri var, ora müdaxilə ediləndə ruh özünü müdafiə etməyə çalışır – bunlardan ikisi və ən önəmliləri şərəf və hüquqdur.

Təbii fəlakətlərdə – zəlzələdə, seldə, pandemiyada – insanlar kütləvi şəkildə ölür, evlər dağılır, həyat alt-üst olur. Bəzən insanları yırtıcılar parçalayır. Amma heç kim “hüquqm pozuldu, şərəfim tapdandı” demir. Çünki təbiətin insanla münasibətində sərhəd və ya qəsd, niyət yoxdur. Ona görə də belə hadisələrdə şərəf və hüquq, Anadolu türklərinin ifadəsi ilə desək, devrə dışında qalır.

Şərəf və hüquq yalnız ikinci insan varsa yaranır. Çünkü ikinci insanın da şərəfi və hüququ var. Yəni hər kəsi incidən bir başqasının onun həyat sahəsinə müdaxilə etməsi, şərəf və hüquq adlı sərhəddi keçməsidir.

Bəlkə də bu səbəbdən insan tarixinin ən böyük savaşları torpaq uğrunda deyil, görünməz sərhədlər uğrunda olub. İnsan yalnız çörək üçün yaşamır. O, həm də toxunulmamalı hesab etdikləri nəsnələr üçün yaşayır. İnsan bütün sərhədlərini itirəndə artıq yalnız haqqını yox, özünü də itirməyə başlayır. Hər kəs harada dayanacağını bilməli, nəyi qəbul edib nəyi rədd edəcəyini ayırd etməli və lazım gəldikdə sakit, amma qətiyyətli şəkildə “yox” deməyi – “buradan o yana keçə bilməzsən” – hökmünü verməyi bacarmalıdır.