Sığorta bazarı: risklər və inamsızlıq problemi

2025-ci ildə toplanmış sığorta haqları ötən ilə nisbətdə 11,2 faiz (152 milyon manat) artaraq 1,505 milyon manata çatıb. Bu barədə Mərkəzi Bankın Maliyyə Sabitliyi Departamentinin direktoru Ataxan Həsənov Maliyyə Sabitliyi Hesabatının təqdimatında deyib. O bildirib ki, sığorta haqların 56,7 faizi həyat sığorta siniflərindən, 43,3 faizi isə qeyri-həyat sığorta siniflərindən formalaşıb. Həyat sığortası üzrə yığım 16,2 faiz (119 milyon manat) artaraq 853 milyon manat, qeyri-həyat sığortası üzrə isə 5,3 faiz (32 milyon manat) artaraq 651,7 milyon manat təşkil edib. Həm həyat sığortası, həm də qeyri-həyat sığortası üzrə artımın əsas qüvvəsi könüllü sığorta sinifləri olub.

2025-ci ildə ötən ilin müvafiq dövrünə nəzərən sığorta sektorunun zərərlilik dərəcəsi 1 faiz bəndi artaraq 86 faiz olub. Azərbaycan Mərkəzi Bankının illik "Maliyyə Sabitliyi Hesabatı"na əsasən bazar payı 21 faiz olan tibbi sığorta üzrə zərər əmsalı 4 faiz bəndi azalaraq 80 faiz, xərc əmsalı 3 faiz bəndi artaraq 25 faiz, yekun zərərlilik dərəcəsi isə 1 faiz bəndi azalaraq 105 faiz olub. Yüksək bazar payına sahib bir neçə sığorta siniflərində zərərlilik dərəcəsinin artması sığorta sektorunun zərərlilik dərəcəsinin artmasına təsir edib.

Belə ki, bazar payı 27 faiz olan avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası üzrə zərər əmsalı 11 faiz bəndi artaraq 85 faiz, xərc əmsalı 2 faiz bəndi azalaraq 28 faiz, yekun zərərlilik dərəcəsi isə 10 faiz bəndi artaraq 113 faiz, bazar payı 11 faiz olan avtonəqliyyat vasitələrinin sığortası üzrə zərər əmsalı 4 faiz bəndi artaraq 52 faiz, xərc əmsalı 1 faiz bəndi azalaraq 34 faiz, yekun zərərlilik dərəcəsi isə 3 faiz bəndi artaraq 86 faiz olub.Son illərdə Azərbaycanda sığorta bazarı diqqətçəkən inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Maliyyə sektorunun ayrılmaz hissəsi olan bu sahə artıq təkcə risklərin bölüşdürülməsi vasitəsi deyil, həm də iqtisadi sabitliyin və uzunmüddətli investisiyaların formalaşmasında mühüm rol oynayır. Rəsmi statistikaya görə, ölkədə sığorta haqlarının həcmi son illərdə davamlı artım nümayiş etdirir. Bu artım həm iqtisadi fəallığın yüksəlməsi, həm də vətəndaşların sığorta xidmətlərinə marağının artması ilə izah olunur. Xüsusilə həyat sığortası seqmenti bazarın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, həyat sığortasına marağın artmasının əsas səbəblərindən biri bu məhsulların həm qoruyucu, həm də yığım funksiyasını birləşdirməsidir. Üstəlik, mövcud vergi güzəştləri də bu sahəyə əlavə stimul verir. Avtomobil, əmlak və tibbi sığorta kimi sahələri əhatə edən qeyri-həyat sığortası bazarı daha stabil inkişaf edir. Bu sahədə artım tempi nisbətən aşağı olsa da, bazarın əsas dayaqlarından biri olaraq qalır. İcbari sığorta növləri isə dövlətin tənzimləyici rolu ilə bazarda sabitliyi təmin edir və sosial risklərin azaldılmasına xidmət edir.

Son dövrlərdə sığorta sektorunda rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi genişlənməkdədir. Artıq bir çox sığorta xidmətlərini onlayn şəkildə əldə etmək mümkündür. Bu isə həm vaxt itkisini azaldır, həm də xidmətlərin əlçatanlığını artırır. Rəqəmsallaşma gələcəkdə sığorta bazarının əsas inkişaf istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Bununla yanaşı, sığorta sektorunda həllini gözləyən problemlər də mövcuddur. Ən başlıca məsələlərdən biri sığorta penetrasiyasının – yəni sığorta xidmətlərinin iqtisadiyyatda payının aşağı olmasıdır. Digər mühüm problem isə əhali arasında sığortaya inamın tam formalaşmamasıdır. Bəzi hallarda ödənişlərlə bağlı narazılıqlar bu sahəyə olan münasibətə təsir göstərir. Bundan əlavə, sığorta məhsullarının çeşidinin məhdud olması da bazarın inkişafını ləngidən amillər sırasındadır.

Azərbaycanda əhali arasında sığortaya inamın tam formalaşmaması bir neçə kompleks sosial-iqtisadi və institusional amillərlə bağlıdır. Sovet dövründə sığorta sistemi formal xarakter daşıyırdı və real bazar mexanizmlərinə əsaslanmırdı. Bu səbəbdən sığorta anlayışı əhali arasında daha çox “məcburi ödəniş” kimi qəbul olunurdu. Bu tarixi irs nəticəsində bu gün də bir çox insan sığortanı faydalı maliyyə aləti kimi deyil, əlavə xərc kimi görür. Psixoloji olaraq “mənim başıma gəlməz” yanaşması da sığortaya marağı azaldır.

Əhalinin müəyyən hissəsi sığortanın mahiyyəti, növləri və üstünlükləri barədə kifayət qədər məlumatlı deyil. Sığortanın necə işlədiyi, hansı riskləri əhatə etdiyi, uzunmüddətli faydaları kimi məsələlərin aydın olmaması qərarverməni çətinləşdirir. Nəticədə insanlar sığorta müqaviləsi bağlamaqda tərəddüd edirlər.

Praktikada bəzi hallarda sığorta ödənişlərinin gecikməsi və ya qismən ödənilməsi vətəndaşların narazılığına səbəb olur. Müqavilə şərtlərinin mürəkkəbliyi, istisnaların çoxluğu, prosedurların uzun çəkməsi bu narazılığı daha da artırır. Bu kimi halların ictimaiyyət arasında yayılması ümumi inam səviyyəsinə mənfi təsir göstərir.

Sığorta şirkətləri ilə müştərilər arasında informasiya mübadiləsi bəzən yetərli olmur. Müqavilə şərtləri aydın izah edilmir, risklər və məhdudiyyətlər açıq şəkildə təqdim olunmur, müştəriyə uyğun məhsul seçimi düzgün aparılmır. Bu isə sonradan anlaşılmazlıqlara və etimadın azalmasına səbəb olur.

Bunlarla yanaşı, əhalinin bir hissəsi üçün sığorta xidmətləri hələ də prioritet xərclər sırasında deyil. Gəlir səviyyəsi məhdud olduqda insanlar ilk növbədə gündəlik tələbat, kommunal xərclər və kredit öhdəlikləri kimi istiqamətlərə üstünlük verirlər. Bu şəraitdə sığorta “təxirə salına bilən” xərc kimi qiymətləndirilir.

Digər tərəfdən, bazarda təqdim olunan bəzi sığorta məhsulları əhalinin real ehtiyaclarına tam uyğun gəlmir. Fərdiləşdirilmiş məhsulların azlığı, kənd təsərrüfatı və regionlara uyğun paketlərin məhdudluğu və kiçik biznes üçün əlçatan sığorta həllərinin çatışmazlığı inamın formalaşmasını zəiflədir.

Media və sosial şəbəkələrdə sığorta ilə bağlı daha çox neqativ halların işıqlandırılması insanların ümumi təsəvvürünə təsir edir. Pozitiv təcrübələr geniş yayılmadığı halda, ayrı-ayrı problemlər ümumiləşdirilərək bütün sektora şamil olunur.

Bir çox vətəndaş sığorta ilə bağlı mübahisələr zamanı öz hüquqlarını necə qoruyacağını bilmir. Şikayət mexanizmləri, arbitraj və məhkəmə imkanları, tənzimləyici qurumların rolu barədə məlumatın az olması inamı azaldır.

Göründüyü kimi, sığortaya inamın zəif olması təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial, psixoloji, institusional amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Ona görə də bu problemin həlli üçün kompleks yanaşma tələb olunur. Xüsusən də maliyyə savadlılığının artırılması, şəffaflığın gücləndirilməsi, müştəri yönümlü məhsulların hazırlanması, ödəniş mexanizmlərinin sadələşdirilməsi vacibdir. Yalnız bu halda sığorta bazarında etimad mühiti güclənə və sektor öz potensialını tam reallaşdıra bilər.

Beynəlxalq təcrübədə sığorta bazarının uğurlu inkişaf etdiyi ölkələr bu sahənin necə effektiv qurula biləcəyini aydın şəkildə göstərir. Bu ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, güclü tənzimləmə, yüksək maliyyə savadlılığı və innovativ yanaşmalar sığorta sektorunun inkişafında həlledici rol oynayır. Məsələn, Böyük Britaniya dünyada ən inkişaf etmiş sığorta bazarlarından birinə malikdir. Xüsusilə London şəhəri beynəlxalq sığorta və təkrarsığorta mərkəzi kimi tanınır. Əsas xüsusiyyətləri yüksək sığorta penetrasiyası (ÜDM-də böyük pay), güclü hüquqi baza və tənzimləmə, innovativ məhsullar və Lloyds of London kimi qlobal platformaların mövcudluğudur.

Bütün çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycanda sığorta bazarının inkişaf perspektivləri kifayət qədər yüksək qiymətləndirilir. Xüsusilə həyat sığortasının daha da genişlənməsi, kənd təsərrüfatı sığortasının inkişafı, rəqəmsal platformaların tətbiqinin artması, beynəlxalq təcrübənin ölkəyə inteqrasiyası istiqamətlərində ciddi potensial mövcuddur. Ekspertlərin fikrincə, bu istiqamətlər üzrə atılacaq addımlar sığorta sektorunu daha dayanıqlı və rəqabətli edə bilər.

Azərbaycanda sığorta bazarı inkişaf yolundadır və artıq iqtisadiyyatın mühüm elementlərindən birinə çevrilməkdədir. Lakin bu potensialın tam reallaşması üçün həm institusional islahatların davam etdirilməsi, həm də vətəndaşların sığorta mədəniyyətinin yüksəldilməsi vacibdir. Sığorta yalnız fövqəladə hallarda xilas vasitəsi deyil, həm də gələcəyin maliyyə təhlükəsizliyinin təminatıdır. Bu anlayışın cəmiyyətə daha geniş şəkildə çatdırılması isə sektorun növbəti inkişaf mərhələsinin əsas açarı olacaq.

Mahir Həmzəoğlu