Son seçim EDİLDİ: Yaxın günlərdə… KONKRET

ABŞ Prezidenti Donald Tramp hazırda yol ayrıcındadır və onun hansı istiqaməti seçəcəyi, görünür, uzun və hadisələrlə zəngin siyasi həyatının ən mühüm qərarı olacaq: sola dönsə – dünya şöhrəti və tarixdə möhkəm yer; sağa dönsə – rüsvayçılıq, ümumi nifrət, istehza və zəif, qorxaq, qərarlarını düzgün qiymətləndirə bilməyən uğursuz lider imici.

KONKRET.az xəbər verir ki, ABŞ prezidentinin taleyini müəyyən edən əsas hadisələr nə Vaşinqtonda, nə Nyu-Yorkda, nə Çikaqoda, nə Los-Ancelesdə, nə də Minneapolisdə baş verir. Bu taleyüklü proseslər Amerika sahillərindən çox uzaqda – Fars körfəzində cərəyan edir.

Əgər Tramp sadəcə uydurma bir “qələbə” ssenarisi qurub “İranda rejim öz-özünə dəyişdi” kimi bir hekayə ilə çıxış etsə, ona hər şey xatırladılacaq: miqrasiya siyasəti, ICE fəaliyyəti, İlon Maskla bağlı addımlar, Tulsi Qabbardla əlaqələr, Orban kimi mübahisəli liderlərə dəstək, həmçinin Ukrayna məsələsində tutduğu mövqe.

ABŞ tarixən zəiflərə dəstək verən bir dövlət kimi formalaşıb. Bu ölkə dünyada ilk dəfə olaraq müxtəlif regionlarda – Afrikadan tutmuş post-sovet məkanına qədər – xalqlara ciddi maddi və institusional yardım göstərib. Bu proseslər heç də həmişə ideal olmayıb, ABŞ-ın tarixində işğalçı müharibələr və diktatorlarla əməkdaşlıq da olub. Lakin buna baxmayaraq, ABŞ uzun illərdir qlobal güc olaraq müəyyən dəyərləri qoruyub saxlayıb.

Bu gün də ABŞ xarici siyasəti tamamilə bu prinsiplərdən imtina etməyib. Məsələn, Venesuelada mövcud hakimiyyət saxlanılsa da, siyasi məhbusların azad olunmasına və müəyyən yumşalmalara nail olunub. Bu, müasir tarixdə dominant dövlətin açıq iqtisadi fayda güdmədən başqa ölkələrə təsir göstərməsinin nadir nümunələrindəndir.

Hazırda Fars körfəzində ABŞ-ın böyük hərbi qüvvələri cəmləşib. İrandan geri çəkilmək, ABŞ ictimaiyyəti üçün Əfqanıstandan tələsik və nizamsız çıxış qədər ağır zərbə ola bilər. Amerikalılar öz ölkələrinin məğlubedilməzliyinə inanmağa öyrəşiblər və belə bir geri çəkilmə onların psixoloji durumuna ciddi təsir edər.

İranla bağlı hərbi kampaniya artıq bir aydan çoxdur davam edir və ilkin planlardan kənara çıxıb. İlk günlərdə dörd həftəlik müddət nəzərdə tutulsa da, bu vaxt artıq keçib və rejimin çökməsi ilə bağlı heç bir real əlamət görünmür. Daxildə müəyyən fikir ayrılıqları barədə danışılır, lakin bu, real parçalanma demək deyil. Faktiki olaraq İranda əsas güc hələ də hərbi strukturların əlindədir.

Tramp sürətli qərarlar qəbul etməyi sevən lider kimi tanınır və uzunmüddətli müharibə perspektivi onu narahat edir. Lakin o, artıq öz bəyanatlarının girovuna çevrilib. Yanvar ayında iranlıları küçələrə çıxmağa çağırması və yardım vədləri verməsi bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biridir.

Həmin dövrdə ABŞ-ın İrana operativ dəstək vermək üçün nə real, nə də nəzəri imkanları var idi. Buna baxmayaraq, verilən sözlər indi Tramp üçün öhdəliyə çevrilib və geri çəkilmə variantını çətinləşdirib.

Əgər o zaman daha ehtiyatlı davranıb, məqsədin yalnız İranın hərbi potensialını zəiflətmək olduğunu desəydi, bu gün geri çəkilmək daha asan olardı. Lakin rejim dəyişikliyi ilə bağlı açıqlamalar vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirib.

Hazırda İranın hərbi potensialı tam məhv edilməyib və rejim hakimiyyətdə qaldığı müddətdə ABŞ-ın məqsədlərinə çatdığını demək çətindir. Əgər ABŞ geri çəkilərsə, bu, İran üçün böyük qələbə olacaq və regionda güc balansını ciddi şəkildə dəyişəcək.

Belə bir ssenari Fars körfəzi ölkələri üçün də ciddi risklər yaradır. Regionda sabitlik pozularsa, investisiyalar, turizm və iqtisadi inkişaf ciddi zərbə alacaq. Bu isə xüsusilə Körfəz ölkələrinin gələcəyi üçün təhlükəli hesab olunur.

Trampın ABŞ daxilində kifayət qədər tənqidçiləri var və onun bir çox qərarları mübahisələr doğurub. Lakin əgər ABŞ İranda mövcud sistemi zəiflədib daha qəbulolunan bir hakimiyyət formalaşdıra bilsə, bu uğur bir çox tənqidləri kölgədə qoya bilər.

Əks halda isə geri çəkilmə ABŞ-ın beynəlxalq nüfuzuna ciddi zərbə vuracaq. Bu vəziyyət digər qlobal güclərin, xüsusilə Çinin daha aqressiv addımlar atmasına şərait yarada bilər.

Beləliklə, hazırkı vəziyyət Tramp üçün həm siyasi, həm də tarixi baxımdan həlledici məqamdır və nəticə onun gələcək reputasiyasını müəyyən edəcək.

Natiq Səlim,
KONKRET.az