SSRİ nin gizlətdiyi texnigen qəzalar FOTO

SSRİ rəhbərlərinin siyasəti “hər şey yaxşıdır, sakitdir və insanların rifahı əladır” olub. Kütləvi insan tələfatı və ya ətraf mühitin ziyan görməsi ilə bağlı hər hansı “problem də olmayıb və ola bilməz”di. Odur ki, Sovet İttifaqının rifahına inamı sarsıda biləcək hadisələrin əksəriyyəti hakimiyyət tərəfindən diqqətlə gizlədilib – əsasən də texnogen qəzalar.

1960-cı ildə Baykonurda baş vermiş partlayış, Çelyabinsk-40-da nüvə qəzası və Nijni Novqorodda nüvə sualtı qayığının partlaması kimi irimiqyaslı fəlakətlərin təfərrüatları geniş ictimaiyyətə yalnız müasir dövrdə məlum olub.

Nijni Novqorodda sualtı qayıqda baş verən partlayış

1970-ci il yanvarın 18-də K-320 nüvə sualtı qayığının tikildiyi Krasnoye Sormovo zavodunda reaktor partlayıb. O illərdə Nijni Novqorod şəhəri Qorki adlanıb və əcnəbilər ora buraxılmayıb. Qəza 1990-cı illərin ortalarına qədər səlahiyyətlilər tərəfindən gizli saxlanılıb. Qəza sualtı qayığın hidravlik sınaqları zamanı baş verib. Onun reaktoru vaxtından əvvəl tam gücü ilə işə salınıb.

Qayığın üst qapağındakı plastik tıxaclar təzyiqə tab gətirə bilməyib və polad maaterialla əvəz edilməli olduğu halda, bu, həyata keçirilməyib. Nəticədə radioaktiv su və buxar sexə dolub. Təxminən 150 nəfərin olduğu ərazidə radiasiya fonu bir anda 75 min küriyə çatıb. Müxtəlif mənbələrə görə, qəzadan sonrakı ilk günlərdə 3-12 nəfər radiasiyadan, sonrakı 18 ayda isə daha 20 nəfər ölüb.

Sex bağlanıb, lakin radioaktiv su və buxar axını damı dağıdaraq havaya qalxıb. Küləyin olmaması və temperaturun mənfi 40 dərəcəyə enməsi ətraf mühitin ciddi şəkildə çirklənməsinin qarşısını alıb, lakin radioaktiv tullantıların Volqaya tökülməsinin qarşısını almaq mümkün olmayıb.

Həmin il müəssisədə ümumilikdə 33 mindən çox insan çalışıb. Partlayış baş verən gün heç bir zərərsizləşdirmə tədbirləri həyata keçirilməyib, yalnız bir gün sonra işçilərin paltarlarını utilizasiya üçün yığmağa və onları xüsusi vasitələrlə yumağa başlayıblar. Bütün işçilərdən isə məcburi 25 il müddətinə gizlilik müqaviləsi imzalaması tələb olunub.

Zavodun işçilərinin təxminən üçdə biri dərhal işdən çıxıb, qalanları isə əllərində olan yeganə qoruyucu vasitələr əlcəklər və cuna sarğıları ilə qəzanın nəticələrini aradan qaldırmalı olub. 1993-cü ildə sənədlərin məxfiliyi ləğv edilənə qədər hadisə yerində olan şəxslərdən yalnız 300-ə yaxını sağ qalıb. Demək olar ki, hamısının da ciddi əlilliyi olub.

Çelyabinskdə nüvə qəzası

29 sentyabr 1957-ci ildə Kıştım şəhəri yaxınlığında böyük radioekoloji fəlakət baş verib. 817 saylı zavodda plutoniumun çıxarılması zamanı nüvə tullantıları olan konteyner həddindən artıq qızıb. İstiləşmə termal partlayışa və Sverdlovsk, Çelyabinsk və Tümen bölgələrinə səpələnmiş radioaktiv elementlərin buraxılmasına səbəb olub. Nəticədə 217 kiçik yaşayış məntəqəsi (25 min kv.km ərazi) radioaktiv çirklənməyə məruz qalıb.

Partlayışdan dərhal sonra yanğın baş verib və yanan meşə sahəsinin söndürülməsi ən azı 3 gün çəkib. Rəsmi məlumatlara görə, 124 min nəfər hadisədən zərər çəkib (bölgənin ümumi əhalisi 270 min nəfər olub), ölənlərin sayı heç vaxt açıqlanmayıb. 1970-ci illərin ortalarında suyun və torpağın radiasiya ilə çirklənməsi maksimum həddə çatıb. Çirklənmiş ərazidə “radioloji qoruq” yaradılıb.

Bu qəza Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb, çünki bu, o zamanlar ən böyük nüvə tullantılarının buraxılması olub. Yalnız Çernobıl və Fukusima fəlakətləri onu üstələyə bilib. Baş vermiş hadisə ilə bağlı əhali arasında dezinformasiya da yayılıb. 1967-ci ilin oktyabrında yerli bir qəzet Çelyabinsk üzərində şimal işıqlarının guya müşahidə edilməsi haqqında məqalə dərc edib. Əslində, gözəl, çox rəngli parıltı işıq yanğın zamanı havaya qalxan toz və tüstü olub.

Mütəxəssislərin radioaktiv çirklənmə ilə əlaqələndirdikləri mutantların ayrı-ayrı illərdə doğulması halları müxtəlif illərdə qeydə alınıb. Məsələn, fəlakət 1996-cı ildə mumiyası aşkar edilən “Kıştım cırtdanı” Alyoşenkonun görünüşü ilə əlaqələndirilib. Qeyd edək ki, SSRİ-də ciddi nəticələrə səbəb olmayan ilk nüvə partlayışı Çelyabinskdə baş verib.

Baykonurda partlayış

1960-cı il oktyabrın 24-də Baykonur kosmodromunda baş vermiş fəlakət 1989-cu ilə qədər tam gizlədilib. Bu qəza ABŞ və SSRİ arasında kosmos yarışının nəticələrindən biridir. Həmin gün Qazaxıstan SSR ərazisində yerləşən Tyura-Tam poliqonunda uçuş məsafəsi 13 min km-ə qədər olan R-16 qitələrarası ballistik raketinin buraxılışına hazırlıq gedib.

Obyektin 41-ci start meydançasında işə salınmadan təxminən 30 dəqiqə əvvəl, raketin əsas mühərriki kortəbii olaraq işə düşüb (rəsmi versiyaya görə). Yanacaq komponentləri dərhal bir-biri ilə reaksiya verərək partlayışa və yanğına səbəb olub. Partlayışın bilavasitə yaxınlığında olan mütəxəssislər qaçmağa çalışsalar da, cəmi bir neçə addım ata biliblər. Kosmodromda olan yüzlərlə insan xəsarətlər və ciddi yanıqlar alıblar. Rəsmi olaraq ölənlərin sayı 74 olsa da, 126 nəfərin bu fəlakətdən sağ çıxmadığı deyilir.

Xüsusilə, buraxılış prosesinə şəxsən nəzarət etməyə gedən marşal Nedelinin cəsədini yalnız boyu, general düymələri və saatının qalıqları ilə müəyyən etmək olub. Bu, faciədən 55 il sonra məxfi arxivlərdən məlum olub. Rəsmi məlumatlarda isə Nedelinin təyyarə qəzasında öldüyü bildirilib.

1989 və 1995-ci illərdən sonra məxfiliyi ləğv edilən hesabatlara görə, idarəetmə və əlaqəli sistemlərin dizaynındakı fərdi çatışmazlıqlar partlayışdan çox əvvəl aşkar edilib, lakin texniki işçilər tərəfindən dərhal aradan qaldırılmayıb. Eyni zamanda başlatma texnologiyası pozulub, ətraf mühit üçün ölümcül nəticələrin mümkünlüyü təhlil edilməyib.(musavat)