Sülhdən sonrakı səhər Əli Hüseynov yazır...

Bakivaxti portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Bəzən tarix bir qapının qarşısında dayanır və insanlardan sadəcə bir şeyi soruşur: “İndi nə edəcəksiniz?”

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin uzun illər davam edən münaqişə mərhələsi də məhz belə bir tarixi sualın qarşısındadır. Onilliklər boyu cəbhə xəttindən gələn xəbərlərlə oyandıq, şəhid adları ilə böyüdük, xəritələrə baxaraq itirilmiş torpaqlarımızın yollarını düşündük. Sonra tarix dəyişdi. 2020-ci il, 2023-cü il gəldi və bölgənin siyasi xəritəsində yeni reallıq yarandı.

İndi isə qarşıda daha çətin bir mərhələ dayanır...

Çünki müharibəni bitirmək başqa, sülhü yaşatmaq tamam başqadır.

31 avqustda Bişkekdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın görüşü bir daha göstərdi ki, iki ölkə arasında birbaşa siyasi dialoq davam edir və gündəmin əsas məsələlərindən biri münasibətlərin normallaşdırılması, davamlı sülhün möhkəmləndirilməsi və regional bağlantıların gücləndirilməsidir.

Amma burada əsas sual görüşün keçirilib-keçirilməməsi deyil.

Əsas sual budur: sülh müqaviləsindən sonra Cənubi Qafqaz necə dəyişəcək?

Çünki sülh sənədi imzalananda tarix bitməyəcək. Əksinə, yeni tarix başlayacaq.

Sülh kağız üzərində yox, yolların üzərində görünməlidir

Sülhün ən böyük imtahanı sənədin imzalandığı masa deyil, həmin sənəddən sonra açılacaq qapılardır.

Əgər bu gün Bakıdan Naxçıvana, oradan Türkiyəyə, daha sonra Avropaya uzanan yeni nəqliyyat imkanlarından danışırıqsa, söhbət təkcə bir yolun açılmasından getmir. Söhbət Cənubi Qafqazın coğrafi taleyinin dəyişməsindən gedir.

Uzun illər Azərbaycanla Ermənistan arasında sərhəd olan xətt gələcəkdə ticarət xəttinə çevrilə bilər.

Bir vaxtlar tankların hərəkət etdiyi ərazilərdən yük qatarları keçə bilər.

Bir vaxtlar hərbi mövqelərin olduğu yerlərdə logistika mərkəzləri, sənaye zonaları, enerji və kommunikasiya xətləri yarana bilər.

Bəlkə də sülhün ən böyük paradoksu budur: dünən təhlükə hesab etdiyin coğrafiya sabah iqtisadi imkanına çevrilir.

Bu baxımdan nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması yalnız Azərbaycan və Ermənistan üçün deyil, bütün region üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Son proseslərdə regional bağlantıların sülhün iqtisadi dayağına çevrilməsi ideyası getdikcə daha çox ön plana çıxır.

Bakı-İrəvan münasibətlərində yeni söz: iqtisadi maraq

Siyasətdə ən möhkəm sülh bəzən ən gözəl bəyanatlarla deyil, qarşılıqlı iqtisadi maraqlarla qurulur.

Əgər iki ölkənin biznes dairələri bir-birinə ehtiyac duymağa başlayırsa, sərhədin hər iki tərəfində insanlar sülhdən real gəlir əldə edirsə, o zaman sülh abstrakt siyasi anlayış olmaqdan çıxır.

O, çörəyə çevrilir.

Maaşa çevrilir.

Ticarətə çevrilir.

Yola çevrilir.

İş yerinə çevrilir.

Və insan üçün toxunduğu, qazandığı, yaşadığı bir reallığa çevrilən sülhü dağıtmaq artıq daha çətin olur.

Bu səbəbdən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyini yalnız prezidentlərin və hökumətlərin bəyanatları ilə ölçmək doğru olmaz. Əsl dəyişiklik sahibkarların, yük maşınlarının, dəmir yollarının, enerji xətlərinin və sərhəd-keçid məntəqələrinin timsalında görünəcək.

Bəlkə də gələcəkdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin ən maraqlı tərəfi məhz bu olacaq: siyasətin yerini iqtisadiyyatın, şüarların yerini qarşılıqlı maraqların tutması.

Regionun xəritəsi yenidən çəkilir

Cənubi Qafqaz uzun illər böyük güclərin maraqlarının toqquşduğu mürəkkəb coğrafiya olub.

Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı, ABŞ və digər aktorların bölgəyə münasibəti heç vaxt yalnız Azərbaycan və Ermənistan münasibətlərindən ibarət olmayıb.

Bu gün isə vəziyyət daha mürəkkəbdir.

Çünki sülh təkcə Bakı və İrəvan arasında münasibətlərin normallaşması demək deyil. Bu, regiondakı geosiyasi balansın da dəyişməsi deməkdir.

Azərbaycan artıq enerji və nəqliyyat layihələri baxımından regional bağlantıların əsas mərkəzlərindən biridir. Ermənistan isə uzun illər davam edən regional təcriddən çıxmaq üçün yeni imkanlar axtarır. Gürcüstanın tranzit əhəmiyyəti qalır. Türkiyə Cənubi Qafqazda daha böyük iqtisadi və siyasi rol oynayır. ABŞ və Avropa isə regiondakı yeni nəqliyyat və təhlükəsizlik imkanlarına daha çox diqqət yetirir.

Belə bir şəraitdə sülh müqaviləsi sadəcə iki ölkənin sənədi olmayacaq. O, Cənubi Qafqazın yeni siyasi arxitekturasının əsas sütunlarından birinə çevrilə bilər.

Bəs ən çətin məsələ nədir?

Etimad.

Siyasi sənədlər imzalanır.

Sərhədlər müəyyənləşdirilir.

Yollar açılır.

Ticarət başlayır.

Amma insanların yaddaşı bir gündə dəyişmir.

Azərbaycan cəmiyyətinin Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yaddaşı olduqca güclüdür. Ermənistan cəmiyyətində də müharibənin yaratdığı travmalar var. Onilliklər ərzində formalaşmış düşmən obrazını bir neçə siyasi görüşlə silmək mümkün deyil.

Ona görə sülhün ikinci mərhələsi diplomatlardan daha çox cəmiyyətlərin üzərinə düşəcək.

Bu mərhələdə ən böyük sual “kim qalib gəldi?” yox, “bundan sonra necə birlikdə yaşaya bilərik?” olacaq.

Əlbəttə, bu, tariximizi unutmaq anlamına gəlmir.

Əksinə.

Tarixi unutmaq olmaz.

Amma tarixə yalnız intiqam hissi ilə baxmaq da gələcəyi qurmağa imkan vermir.

Keçmişi xatırlamaq lazımdır ki, eyni faciəni təkrar etməyək.

Sülhün ən böyük zəmanəti nə olacaq?

Məncə, ən böyük zəmanət qarşılıqlı maraq olacaq.

Bir gün Azərbaycan yük maşınının Ermənistan ərazisindən keçməsi sıradan hadisəyə çevrilərsə, Ermənistan sahibkarı Azərbaycan bazarına çıxış əldə edərsə, Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında kommunikasiyalar genişlənərsə, regional dəmir yolu xətləri işləyərsə, enerji və kommunikasiya layihələri inkişaf edərsə, o zaman sülh artıq yalnız prezidentlərin iradəsindən asılı qalmayacaq.

Sülh insanların gündəlik həyatına daxil olacaq.

Əsl sülh də məhz budur.

Sülh o deyil ki, sərhəddə silah susur.

Sülh odur ki, sərhədin hər iki tərəfində həyat danışmağa başlayır.

Qarabağdan sonra növbə regiona çatır

Azərbaycan üçün müharibədən sonrakı əsas gündəmlərdən biri Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulmasıdır.

Amma daha böyük mənzərədə bu quruculuq yalnız həmin ərazilərlə məhdudlaşmır.

Azərbaycan indi öz coğrafi üstünlüyünü daha geniş regional layihələrə çevirmək imkanına malikdir.

Şərqdən gələn yük Qərbə daha sürətli gedə bilər.

Türk dünyası ilə əlaqələr daha da güclənə bilər.

Naxçıvan Azərbaycanın regional bağlantılarında yeni strateji mərkəzə çevrilə bilər.

Cənubi Qafqaz Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında daha mühüm körpüyə çevrilə bilər.

Bu mənada Azərbaycan-Ermənistan sülhü yalnız münaqişənin sonu deyil, Azərbaycanın yeni regional iqtisadi strategiyasının başlanğıcı da ola bilər.

Bəs Ermənistan nə qazanacaq?

Bu sual da açıq şəkildə verilməlidir.

Çünki davamlı sülh yalnız Azərbaycanın qazancı üzərində qurula bilməz.

Ermənistan üçün də regional kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi, yeni bazarlara çıxış, tranzit imkanlarının artması, investisiyaların cəlb edilməsi və qonşularla normal iqtisadi münasibətlərin qurulması mühüm dividendlər yarada bilər.

Əgər Ermənistan uzun illər özünü regionun kənarında hiss edibsə, sülh onu yenidən regional iqtisadi xəritənin içinə gətirə bilər.

Burada bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır:

Azərbaycanın güclənməsi ilə Ermənistanın iqtisadi imkanlarının artması bir-birinə zidd olmaq məcburiyyətində deyil.

Əksinə, ağıllı regional siyasətdə birinin qazancı digərinin itkisi olmamalıdır.

Sülh müqaviləsindən sonra ən böyük sınaq başlayacaq

Biz çox vaxt sülh müqaviləsini finiş xətti kimi təsəvvür edirik.

Əslində isə o, start xəttidir.

Sənəd imzalanandan sonra sərhəd məsələləri, kommunikasiyalar, ticarət, gömrük, təhlükəsizlik, qarşılıqlı siyasi etimad və humanitar məsələlər daha böyük əhəmiyyət qazanacaq.

Dünya artıq bunun nümunələrini görüb. Münaqişədən sonrakı sabitliyin davamlı olması üçün kommunikasiyaların açılması, iqtisadi inteqrasiya, sərhədin delimitasiyası və etimad quruculuğu paralel həyata keçirilməlidir.

Azərbaycan və Ermənistanın telekommunikasiya şirkətləri arasında internet trafikinin tranziti ilə bağlı əldə olunan razılaşma da sülh prosesinin yalnız siyasi kabinetlərdə deyil, praktiki sahələrdə də özünü göstərməyə başladığını göstərən nümunələrdən biridir.

Bəlkə də gələcəyin ən böyük dəyişiklikləri məhz belə sakit xəbərlərdə gizlənəcək.

Bir dəmir yolu razılaşmasında.

Bir yük maşınının sərhədi keçməsində.

Bir internet kabelinin yeni istiqamətdə işləməsində.

Bir sahibkarın yeni bazara çıxmasında.

Bir ailənin artıq müharibə qorxusu olmadan uşağını böyütməsində.

Tarix bəzən böyük nitqlərlə deyil, kiçik gündəlik dəyişikliklərlə yazılır.

İndi bizə nə lazımdır?

Bizə romantik sülh ritorikası yox, real sülh mexanizmləri lazımdır.

Bizə emosiyadan çox strategiya lazımdır.

Bizə keçmişi unutmadan gələcəyə baxmaq bacarığı lazımdır.

Azərbaycan üçün bu mərhələdə əsas məsələ əldə olunmuş siyasi üstünlükləri uzunmüddətli iqtisadi və geosiyasi üstünlüklərə çevirməkdir.

Əgər dünən Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü hərbi yolla bərpa etmək üçün mübarizə aparırdısa, bu gün həmin nəticənin siyasi, iqtisadi və diplomatik dividendlərini təmin etmək üçün mübarizə aparmalıdır.

Müharibədən sonrakı ən böyük savaşımız artıq başqa cəbhədədir.

Bu cəbhənin adı inkişafdır.

Bu cəbhənin silahı diplomatiyadır.

Bu cəbhənin qalxanı iqtisadiyyatdır.

Bu cəbhənin məqsədi isə davamlı sülhdür.

Çünki sülh yalnız güllələrin susması deyil.

Sülh həm də gələcəyin qorxu içində deyil, ümid içində qurulmasıdır.

Bu gün Cənubi Qafqazın qarşısında iki yol var.

Birinci yol keçmişin kölgəsində qalmaqdır.

İkinci yol isə keçmişdən nəticə çıxarıb yeni bir regional tarix yazmaqdır.

Məncə, Azərbaycanın seçimi artıq aydındır.

Biz müharibənin nə olduğunu bilirik.