Sülhə etimad qapısı açılır

Bakı–İrəvan enerji əməkdaşlığı gələcəyin iqtisadi təməlini qoyur

Son 35 ildə ilk dəfə olaraq Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının tədarük edilməsi regionda, eləcə də bölgədən kənarda diqqətlə izlənilən və təsadüfi sayılması mümkün olmayan bir hadisədir. Dekabrın 18-də 22 yanacaq çəninə yüklənmiş 1220 ton Aİ-95 markalı benzinin Ermənistana çatdırılması uzun müddət bağlı qalmış bir qapının ehtiyatla, amma şüurlu şəkildə açıldığını göstərdi. Bu addım təkcə iqtisadi mahiyyət daşımır, eyni zamanda siyasi və psixoloji baxımdan da mühüm mesajdır.

Xatırlatmaq yerinə düşər ki, bu, Azərbaycan üzərindən həyata keçirilən ilk tədarük əməliyyatı deyil. Bundan əvvəl Qazaxıstan və Rusiyaya məxsus buğda yükləri də ölkəmizin dəmir yolları vasitəsilə Ermənistana çatdırılmışdı. Həmin daşımalar tranzit mexanizmlərinin texniki və təhlükəsiz şəkildə işlək olduğunu nümayiş etdirdi. Proses heç bir insident olmadan başa çatdı və tərəflər arasında praktik əməkdaşlıq imkanlarının mövcudluğunu göstərdi. Bu fakt bir daha sübut etdi ki, regional nəqliyyat və logistika xətləri siyasi iradə olduqda effektiv şəkildə istifadə oluna bilər. Taxıl tədarükünün həyata keçirilməsi ilk addım olmaqla, tərəflər arasında praktiki əməkdaşlığın mümkünlüyü təsdiqlədi. Sözügedən təcrübə sonradan digər yük növlərinin daşınması üçün də zəmin formalaşdırdı. Məhz bu ardıcıllıq bugünkü neft məhsulları tədarükünü əvvəlki addımların məntiqi davamı kimi dəyərləndirməyə imkan verir.

Əlbəttə, uzun illər Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxlamış, müharibədən sonra da bir-birinə etimadsızlıq fonunda yaşayan iki ölkə üçün yanacaq kimi strateji materialın tədarükünün başlaması asan qərar deyil. Müharibələr, itkilər, bunun nəticəsində formalaşmış ağrılı yaddaş fonunda atılan hər addım cəmiyyətlərin diqqət mərkəzinə düşür. Bakının sülh qapısını açmağa yönəlik bu addımı real irəliləyişin mümkünlüyünü göstərir. Azərbaycanın atdığı bu addım da regionda sabitlik və qarşılıqlı fayda prinsipinə söykənən yanaşmanın üstün tutulduğunu nümayiş etdirir.

Neft məhsullarının Ermənistana göndərilməsi ilk baxışda sırf ticarət əməliyyatı kimi görünə bilər. Ancaq məsələyə bir qədər geniş baxdıqda bu qərarın daha dərin məna daşıdığı aydın olur. Enerji təhlükəsizliyi istənilən ölkə üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan atılan addım regionda qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət edən mühüm mesajdır. Enerji sahəsində əməkdaşlıq siyasi münasibətlərdən asılı olmayaraq uzunmüddətli sabitlik üçün əsas yaradan amillərdən sayılır. Ermənistanın enerji təminatında yaranan boşluqların məhz regional imkanlar hesabına doldurulması daha rasional yanaşma kimi qiymətləndirilir. Bu, eyni zamanda, kənar təsirlərin azalması və bölgədaxili resursların önə çıxması deməkdir. Beləliklə, enerji üzərindən qurulan əlaqələr sülh prosesinin praktiki dayaqlarını gücləndirir. Ermənistanın bu ehtiyacının Azərbaycan tərəfindən qarşılanması uzun illər davam edən qarşıdurmadan sonra yeni reallığın formalaşdığını göstərir. Bu, ölkələrin düşmənçilikdən uzaqlaşıb, rasional maraqların ön plana keçdiyinin daha bir əlamətidir.

***

Dekabrın 21-də Sankt-Peterburqda keçirilən Ali Avrasiya İqtisadi Şurasının iclasında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın Azərbaycan Prezidentinə minnətdarlıq ifadə etməsi də bu kontekstdə xüsusi diqqət çəkir. Tranzit imkanlarının açılması və ikitərəfli ticarət üçün şərait yaradılması barədə səsləndirilən fikirlər regionun gələcəyinə dair fərqli yanaşmanın formalaşdığını göstərir. Uzun illər sərt ritorika ilə yadda qalan münasibətlərdə bu cür açıq təşəkkür ifadəsi nadir hadisədir. Prosesin daha bir önəmli tərəfi ondan ibarətdir ki, iqtisadi əlaqələr siyasi dialoqun möhkəmlənməsi üçün real zəmin yaradır. Tarix dəfələrlə göstərib ki, ticarət və qarşılıqlı asılılıq münaqişə risklərini azaldır. Çünki tərəflər artıq yalnız siyasi mövqelərlə deyil, konkret iqtisadi maraqlarla da hesablaşmalı olurlar. Bu baxımdan yanacaq tədarükü gələcəkdə daha geniş əməkdaşlıq üçün bir növ sınaq mərhələsi sayıla bilər.

Onu da bildirək ki, Azərbaycan bu addımı atmaqla regional liderliyə xas davranış sərgiləyir. Güc nümayişindən daha çox məsuliyyətli yanaşma seçilir. Rəsmi Bakı dəfələrlə bəyan edib ki, sülh sazişi kağız üzərində qalan sənəd olmamalı, real həyatla, gündəlik münasibətlərlə möhkəmlənməlidir. Məhz bu cür iqtisadi və humanitar addımlar sülhü mücərrəd anlayışdan konkret prosesə çevirir.

Digər tərəfdən, Ermənistan üçün də bu proses özündə mühüm dərsləri ehtiva edir. Uzun illər regiondakı nəqliyyat kommunikasiya xətlərindən kənarda qalmaq ölkə iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurub. Alternativlərin məhdudluğu, enerji və nəqliyyat sahəsində asılılıq vəziyyəti İrəvanı yeni yanaşmalara məcbur edir. Azərbaycanla normal münasi bətlərin qurulması Ermənistan üçün təkcə siyasi deyil, həm də sosial-iqtisadi baxımdan çıxış yolu ola bilər. Cəmiyyətlərin reaksiyası da bu mərhələdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müharibə yaddaşı hələ təzədir və emosional yanaşmalar qaçılmazdır. Lakin gündəlik həyatın tələbləri, rifah gözləntiləri zamanla daha rasional mövqelərin formalaşmasına şərait yarada bilər. Yanacağın, ticarətin, tranzitin sülh dili ilə danışması bəzən ən sərt bəyanatlardan daha təsirli olur.

Əlbəttə, bir tədarüklə bütün məsələlərin həll olunacağını düşünmək doğru olmazdı. Qarşıda hələ çox çətin danışıqlar, həssas mövzular, qarşılıqlı etimadın tam bərpası kimi mürəkkəb mərhələlər var. Amma reallıq ondan ibarətdir ki, sülh məhz belə kiçik, amma konkret addımlarla başlayır. Bu gün yanacaq, sabah ticarət, daha sonra isə sərhədlərin açılması və regionda təhlükəsiz birgəyaşayış qaçılmazdır. Hər halda, rəsmi Bakının gələcəyə baxışı bu cürdür. Bu baxımdan Azərbaycanın Ermənistana neft məhsulları göndərməsi bölgədə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.

Mövzu ilə bağlı XQ-yə açıqlama verən politoloq İlyas Hüseynov hesab edir ki, Azərbaycandan Ermənistana neft məhsullarının göndərilməsi praqmatik zərurətlə izah olunmalıdır. Onun fikrincə, bu addım sülhə aparan yolun bir hissəsi olsa da, prosesi romantikləşdirmək də düzgün deyil.

Ekspert bildirdi ki, iqtisadi əlaqələrin qurulması tərəflər arasında müəyyən qarşılıqlı öhdəlik yaradır və bu, regionda eskalasiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər: “Siyasi proseslərlə iqtisadi addımlar arasında uyğunluq təmin olunarsa, ticarət münasibətləri uzunmüddətli və dayanıqlı xarakter ala bilər. Əsas məsələ atılan addımların ardıcıl şəkildə davam etdirilməsi və etimada əsaslanan mexanizmlərlə möhkəmləndirilməsidir. Bu yanaşma formalaşarsa, regionda sabitlik kağız üzərində qalan niyyət deyil, real gündəlik praktikaya çevrilə bilər. Belə bir mühit yeni əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirər və qarşılıqlı asılılığı artırar. Nəticə etibarilə, bu proses Cənubi Qafqaz üçün daha təhlükəsiz və proqnozlaşdırılan gələcəyin əsasını qoya bilər”.

Səxavət HƏMİD
XQ