Süni intellekt dövründə insan əməyi: texnoloji inkişaf işsizliyə aparırmı?

XXI əsrin ikinci onilliyindən etibarən süni intellekt anlayışı elmi mühitdən çıxaraq gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilmişdir. Bir vaxtlar yalnız futuristik ssenarilərdə təsvir olunan avtomatlaşdırma bu gün real əmək bazarını formalaşdıran əsas amillərdən biridir.
“Robotlar insanın işini əlindən alacaqmı?” sualı artıq nəzəri müzakirə deyil, sosial narahatlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir. Bu məqalədə süni intellektin əmək bazarına təsiri elmi-publisistik yanaşma ilə təhlil olunur və insan əməyinin gələcəyi məsələsi araşdırılır. Əmək anlayışı tarix boyu cəmiyyətin sosial strukturunun əsas dayağı olmuşdur. İnsan öz fiziki və zehni əməyini istehsal prosesinə daxil edərək həm iqtisadi, həm də sosial dəyər qazanmışdır. Lakin süni intellekt texnologiyalarının inkişafı bu ənənəvi modeli sarsıdır.
Artıq yalnız fiziki işlər deyil, analitik düşüncə, mətn yazımı, dizayn, mühasibatlıq və hətta hüquqi analiz kimi sahələr də avtomatlaşdırma riski altındadır. Bu vəziyyət əmək anlayışının yenidən dəyərləndirilməsini zəruri edir. Elmi baxımdan süni intellekt məhsuldarlığı artıran və insan faktorundan asılılığı azaldan texnologiya kimi qiymətləndirilir. İstehsal sürətinin artması, xərclərin azalması və səhv ehtimalının minimuma enməsi iqtisadi baxımdan müsbət göstəricilərdir. Lakin sosial müstəvidə bu inkişaf eyni dərəcədə müsbət qarşılanmır. Çünki texnoloji tərəqqi ilə sosial adaptasiya arasında ciddi zaman fərqi yaranır. İnsan yeni reallığa uyğunlaşana qədər iş yerləri artıq yoxa çıxmış olur.
Süni intellektin əmək bazarına təsiri xüsusilə orta ixtisaslı işçilər arasında daha kəskin hiss olunur. Rutin və təkrarlanan işlər avtomatlaşdırıldıqca bu sahələrdə çalışan insanlar əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini itirir. Nəticədə texnoloji inkişaf sosial bərabərsizliyi dərinləşdirən faktora çevrilir. Yüksək texnoloji biliklərə sahib olan azlıq yeni imkanlar əldə etdiyi halda, geniş kütlə işsizlik riski ilə üzləşir. Bu prosesin psixoloji təsirləri də az əhəmiyyət kəsb etmir. İş yalnız gəlir mənbəyi deyil, eyni zamanda insanın sosial kimliyinin bir hissəsidir. İşini itirən fərd özünü cəmiyyətdən kənarlaşmış, dəyərsiz və faydasız hiss edə bilər. Süni intellektin yaratdığı bu psixoloji gərginlik depressiya, sosial passivlik və gələcəyə inamsızlıq kimi problemlərə yol açır.
Beləliklə, texnoloji tərəqqi insanın psixoloji sabitliyini sınağa çəkir. Digər tərəfdən, süni intellektin tamamilə mənfi fenomen kimi təqdim edilməsi də elmi baxımdan düzgün olmazdı. Tarix göstərir ki, hər texnoloji inqilab köhnə peşələri aradan qaldırmaqla yanaşı, yeni peşələr də yaratmışdır. Lakin problem ondadır ki, bu keçid prosesi plansız və nəzarətsiz baş verdikdə sosial böhran qaçılmaz olur. Təhsil sistemi, əmək bazarı və dövlət siyasəti bu dəyişikliklə paralel inkişaf etmədikdə texnologiya cəmiyyət üçün təhlükəyə çevrilir.
Elmi-publisistik baxımdan əsas sual texnologiyanın mövcudluğu deyil, onun kimə və necə xidmət etməsidir. Əgər süni intellekt yalnız iqtisadi mənfəət məqsədi ilə tətbiq olunursa, insan faktoru arxa plana keçir. Lakin insan mərkəzli yanaşma seçilərsə, texnologiya əmək bazarını məhv edən deyil, onu yenidən formalaşdıran alətə çevrilə bilər.
Burada əsas məsuliyyət qərarverici strukturların üzərinə düşür. Nəticə olaraq demək olar ki, süni intellekt işsizliyi qaçılmaz edən texnologiya deyil, lakin düzgün idarə olunmadıqda sosial böhran yaradan gücə çevrilə bilər. İnsan əməyinin gələcəyi texnologiyanın sürətindən yox, cəmiyyətin bu sürətə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılıdır. Əgər insan dəyişən dünyaya hazırlanmırsa, problem süni intellektdə deyil, sosial sistemin gecikməsindədir.
Bəs əsas sual budur: gələcəkdə insan texnologiyanı idarə edəcək, yoxsa texnologiya insanın yerinə qərar verəcək?

Orxan Şuşalı
Newscenter.az üçün