Suriyada kim hara nəzarət edir...

Suriyada 13 illik vətəndaş müharibəsinin sonunda Bəşər Əsəd hakimiyyəti devrildi. Müharibədə iştirak edən “Heyət Təhrir əl-Şam” (HTŞ) müxalif silahlı qruplaşması 12 gün ərzində paytaxt Dəməşqə çatmağı bacarıb. 

Qruplaşmanın Dəməşqdə nəzarəti ələ keçirməsindən sonra prezident Bəşər Əsədin ailəsilə birgə ölkədən qaçdığı və Rusiyada yerləşdiyi bildirilir.

Modern.az bildirir ki, Suriyada hələlik yeni hakimiyyət tam formalaşmayıb və ölkədə müxtəlif qüvvələr var.

"Heyət Təhrir əş-Şam"

Suriyanın şimalından, Türkiyə ilə sərhəd bölgəsindən ölkənin mərkəzinə doğru irəliləyən dəstəyə uzun müddətdir münaqişədə iştirak edən islamçı silahlı qrup "Heyət Təhrir əl-Şam" (HTŞ) rəhbərlik edir.

HTŞ 2011-ci ildə "Əl-Qaidə"nin birbaşa qolu kimi "Cəbhət ən-Nusra" adı ilə yaradılıb.

Onun yaradılmasında İŞİD terrorçularının keçmiş lideri Əbu Bəkr əl-Bağdadi də iştirak edib. O, Bəşər Əsədə qarşı çıxan qrupların ən radikallarından və nüfuzlu olanlarından biri sayılırdı. 

Lakin qrupun cihadçı ideologiyası onun təşkilatlanmasında və böyüməsində əsas amil olub və o, "Azad Suriya" bayrağı altında əsas üsyançı koalisiya ilə ziddiyyət təşkil edib.

2016-cı ildə qrupun lideri Əbu Məhəmməd əl-Cövlani ictimai şəkildə "Əl-Qaidə" ilə əlaqələrini, "Cəbhət ən-Nusra"nı ləğv etdi və bir neçə digər oxşar qruplarla birləşərək bir il sonra "Heyət Təhrir əl-Şam" adı verilən yeni bir təşkilat yaratdı.

Bəs "Heyət Təhrir əl-Şam" indiyə kimi harda idi?

Artıq bir müddətdir ki, "Heyət Təhrir əl-Şam" qrupu İdlibdə faktiki yerli administrasiya qurub. Amma silahlı qrup insan haqları pozuntuları tənqidləri ilə üzləşib. Qrupun məqsədi Suriyada fundamentalist İslam hakimiyyətini qurmaqdır. 

Bir neçə ildir ki, Suriya hökumət qüvvələri İdlibdə nəzarəti bərpa etməyə çalışır. Lakin 2020-ci ildə Əsədin əsas müttəfiqi olan Rusiya və Türkiyənin vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş atəşkəs razılaşmasına əməl olunurdu.

İdlibdə təxminən dörd milyon insan yaşayır - onların əksəriyyəti Əsəd qüvvələrinin amansız müharibəsində üsyançılardan geri aldığı qəsəbə və şəhərlərdən didərgin düşüb.

İqtidar

Dəməşq əvvəlcə müxalif qruplaşmalar, YPG/PKK və İŞİD qruplaşmasına qarşı döyüşdə Suriyanın böyük hissəsinə nəzarəti itirib.

Bununla belə, ordu əsas müttəfiqi İran və Livanın Hizbullah qruplaşmasının dəstəyi ilə tədricən geri çəkilib, Rusiyanın 2015-ci ilin sentyabrından bəri müdaxiləsi isə vəziyyəti hökumətin xeyrinə çevirib.

Rəsmi Dəməşq Suriyanın böyük hissəsinə nəzarət edirdi, amma Hələb şəhərini və ölkənin şimal-qərbindəki əraziləri üsyançıların son hücumu nəticəsində itirib.

Hökumət həmçinin mərkəzi Homs əyalətinə, qonşu Həma şəhərinin əksəriyyətinə, qərb sahilindəki bütün Tartus və Latakiya əyalətlərinin əksəriyyətinə, Dəməşq və onun ətraf əyalətinə nəzarət etməyi bacarmışdı. 

Şimaldakı Hələb əyalətinin bir hissəsi, eləcə də Rakka vilayətinin bir hissəsi və şərqdəki Deyr əz-Zur əyalətinin təxminən yarısı hökumətin əlində olub.

Hökumət qüvvələrini Hizbullah da daxil olmaqla yerli qruplar və iranpərəst döyüşçülər dəstəkləyir. İran Suriyada yalnız Dəməşqin dəvəti ilə hərbi müşavirlərini yerləşdirdiyini deyir. 

Rusiya qoşunları isə Latakiya şəhəri yaxınlığındakı Hmeymim aviabazası da daxil olmaqla, hökumətin nəzarətində olan bir neçə bölgədə yerləşdirilib. Moskva Suriyada 63 mindən çox rus əsgərinin xidmət etdiyini bildirib.

PKK/YPG

2012-ci ildə hökumət qüvvələri Suriyanın şimalında və şərqində kürdlərin çoxluq təşkil etdiyi ərazilərdən geri çəkilərək kürdlərin nəzarəti möhkəmləndirməsinə yol açıb.

Onlar o yarı-muxtar administrasiya qurublar və ABŞ-ın dəstəklədiyi qruplaşmalar 2019-cu ildə ekstremistləri Suriya ərazisindən çıxararaq ərazi nəzarətini tədricən genişləndiriblər.

2015-ci ildə yaradılan Suriya Demokratik Qüvvələri (SDQ) kürdlərin faktiki ordusu hesab olunur. Qüvvələr kürdlər, suriyalı xristianlar və ərəb müsəlman fraksiyaları da daxil olmaqla döyüşçülərin ittifaqıdır. Onlar Suriya ərazisinin təxminən dörddə birini əhatə edir və ordudan sonra ikinci ən güclü hərbi qüvvə hesab olunur. 

2014-cü ildə Suriyaya daxil olan ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya qüvvələri ölkənin ən böyük Əl-Ömər neft yatağında, eləcə də kürdlərin nəzarətində olan Konoko qaz yatağında bazalar qurub.  ABŞ personalları həmçinin kürdlərin nəzarətində olan Hasake və Rakka əyalətlərində yerləşdirilib.

2016-cı ildə onlar Suriyanın cənubundakı, İordaniya və İraqla həmsərhəd olan strateji Əl-Tanf bölgəsində baza yaradıblar.

Türkiyə və müttəfiq qruplar

HTS hücumundan bir neçə gün sonra Ankaranın dəstəklədiyi qruplar nəzarət etdikləri ərazi ilə hökumətin nəzarətində olan ərazilər arasında qalan Təl-Rifat anklavında kürdlərin rəhbərlik etdiyi yerlərə hücum edib.

Türkiyə sərhədi boyunca ərazilərə nəzarət edən Ankaranın dəstəklədiyi qruplaşmalar Hələb vilayətində strateji əhəmiyyətə malik Təl-Rifat şəhərini və ona yaxın kəndləri ələ keçirib. 2016-cı ildən Türkiyə kürd qüvvələrini Suriyanın şimal sərhədinin bir hissəsindən çıxarmaq üçün ardıcıl quru əməliyyatları həyata keçirib.

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan uzun müddətdir ki, sərhəddə 30 kilometr (20 mil) dərinlikdə “təhlükəsiz zona” yaratmağa çalışır. Türkiyəyönlü qüvvələr Əl-Bab və Azaz kimi böyük şəhərlər də daxil olmaqla Hələb vilayətinin Cerabulusdan Afrinə qədər olan sərhəd hissəsinə nəzarət edir.

Türkiyə və onun suriyalı müvəkkilləri həmçinin Hasake əyalətinin Ras əl-Ayn şəhərindən Rakkadakı Təl Abyada qədər 120 km (75 mil) sərhəd ərazisinə sahibdirlər.

İŞİD

İŞİD terrorçuları 2014-cü ilin iyununda Suriya və İraqın müxtəlif ərazilərində “xilafət” elan edərək, terror hökmranlığı qurublar. 2019-cu ildə Suriyada ərazi baxımından məğlub olublar, amma onun qalıqları xüsusilə səhra sığınacaqlarından ölümcül hücumlar etməyə davam edir.

Onun döyüşçüləri SDQ və orduya qarşı hücumlar edərək, geniş Suriya səhrasında xüsusilə fəaldırlar.