Şuşadan başlayan siyasi güc

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin gücü artıq yalnız onların iqtisadi potensialı, hərbi imkanları və coğrafi mövqeyi ilə ölçülmür. Yeni dünya düzənində siyasi iradə, strateji müttəfiqlik, regional təsir imkanları və milli maraqlar ətrafında qurulan əməkdaşlıq platformaları dövlətlərin gələcək mövqeyini müəyyən edən əsas faktorlardan birinə çevrilmişdir. Son illər dünya siyasətində baş verən sürətli dəyişikliklər də göstərir ki, yeni geosiyasi xəritələr artıq təkcə böyük dövlətlərin qərarları ilə deyil, regional güclərin təşəbbüsləri ilə də formalaşır. Məhz belə bir mürəkkəb və dəyişkən beynəlxalq şəraitdə Şuşa Bəyannaməsi təkcə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanmış siyasi sənəd deyil, eyni zamanda yeni regional güc mərkəzinin siyasi konturlarını müəyyən edən mühüm strateji hadisə kimi tarixə daxil olmuşdur.

2021-ci il iyunun 15-də azad Şuşada imzalanmış müttəfiqlik sənədi əslində yeni dövrün siyasi fəlsəfəsini dünyaya təqdim etdi. Çünki bu sənədin arxasında sadəcə diplomatik münasibətlər deyil, ortaq tarix, milli maraqlar, siyasi iradə və gələcək inkişaf strategiyası dayanırdı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır: "İmzalanmış Bəyannamə tarixə əsaslanır. Bəyannamədə xalqlarımızın böyük liderləri, öndərləri Mustafa Kamal Atatürkün və Heydər Əliyevin kəlamları öz əksini tapıb. XX əsrin əvvəllərində Mustafa Kamal Atatürk demişdir: “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir”. XX əsrin sonlarında Heydər Əliyev demişdir: “Türkiyə və Azərbaycan bir millət, iki dövlətdir”. Bu fikirlər sadəcə tarixi yaddaşa istinad deyil. Bu yanaşma iki dövlətin siyasi gələcəyinin ideoloji əsaslarını ortaya qoyur. Çünki güclü dövlət münasibətləri ilk növbədə ortaq dəyərlər üzərində qurulur. Şuşa Bəyannaməsinin qəbulundan sonra bölgədə formalaşan yeni siyasi reallıqlar artıq özünü aydın şəkildə göstərməyə başlamışdır. Uzun illər Cənubi Qafqaz xarici güclərin siyasi maraqlarının toqquşduğu məkan kimi qiymətləndirilirdisə, bu gün bölgədə yeni əməkdaşlıq və təhlükəsizlik arxitekturası formalaşmaqdadır. Azərbaycanın Vətən müharibəsində əldə etdiyi tarixi Zəfər yalnız ərazi bütövlüyünün bərpası ilə nəticələnmədi. Bu qələbə bütövlükdə regionun siyasi münasibətlər sistemini dəyişdirdi. Şuşa Bəyannaməsi isə həmin dəyişiklikləri hüquqi və strateji əsaslarla möhkəmləndirdi. Bu gün Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər artıq klassik tərəfdaşlıq anlayışından daha geniş məna daşıyır. Müttəfiqlik münasibətləri siyasi koordinasiyadan iqtisadi əməkdaşlığa, enerji təhlükəsizliyindən nəqliyyat layihələrinə, hərbi əməkdaşlıqdan informasiya siyasətinə qədər geniş sahələri əhatə edir.

Enerji təhlükəsizliyi məsələləri müasir dövrdə beynəlxalq siyasətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Azərbaycan və Türkiyə son illərdə həyata keçirdikləri layihələrlə regionun enerji xəritəsini dəyişməyi bacarmışdır. Bu gün Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində Azərbaycanın oynadığı rol, Türkiyənin isə qlobal enerji qovşağına çevrilməsi strateji əməkdaşlığın nəticəsidir. Nəqliyyat-kommunikasiya layihələri də yeni geosiyasi reallıqlar yaradır. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizi bölgənin iqtisadi və siyasi gələcəyinə təsir göstərə biləcək layihələrdən biri hesab olunur. Bu layihənin həyata keçirilməsi ilə yalnız yeni yol açılmır. Eyni zamanda yeni siyasi və iqtisadi münasibətlər sistemi formalaşır. Zəngəzur dəhlizi Türk dünyasını birləşdirən strateji xətt olmaqla yanaşı, Avrasiya məkanında yeni ticarət və nəqliyyat marşrutlarının yaranmasına səbəb olacaqdır. Müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq da müasir dövrün əsas məsələlərindən biri kimi diqqət çəkir. Son illərdə regionda baş verən hadisələr göstərir ki, milli təhlükəsizlik məsələləri artıq daha geniş əməkdaşlıq platformaları tələb edir. Azərbaycan və Türkiyə arasında müdafiə sənayesi üzrə həyata keçirilən birgə layihələr, hərbi təlimlər, müasir texnologiyaların tətbiqi və qarşılıqlı təhlükəsizlik mexanizmləri bu istiqamətdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Şuşa Bəyannaməsi həm də dünyaya siyasi mesaj idi. Bu mesaj ondan ibarət idi ki, regionda yeni siyasi reallıqlar yaranmışdır və bu reallıqların əsasını qarşılıqlı hörmət, milli maraqlar və əməkdaşlıq təşkil edir. Cənab Prezident İlham Əliyevin Şuşa Bəyannaməsi ilə bağlı söylədiyi digər fikir də xüsusi siyasi məna daşıyır: "Birgə Bəyannamədə tarixi Qars müqaviləsinə istinad edilir. Tarixi Qars müqaviləsi düz yüz il bundan əvvəl imzalanmışdır. Bu da böyük rəmzi məna daşıyır. Yüz ildən sonra azad edilmiş Şuşa şəhərində müttəfiqlik haqqında imzalanan Birgə Bəyannamə bizim gələcək iş birliyimizin istiqamətini göstərir." Bu sözlər gələcəyə ünvanlanan strateji baxışın ifadəsidir. Bu gün artıq dünya yeni siyasi mərhələyə daxil olur. Dövlətlər arasında münasibətlər dəyişir, yeni güc mərkəzləri meydana çıxır, regional əməkdaşlıq platformaları genişlənir. Bu proseslərin fonunda Azərbaycan və Türkiyə müttəfiqliyi özünü yeni siyasi model kimi təqdim edir. Tarix göstərir ki, böyük dəyişikliklər əvvəlcə ideya kimi yaranır, sonra siyasi iradəyə çevrilir və nəhayət geosiyasi reallıq olur. Şuşada atılan imza da artıq siyasi reallığa çevrilmiş böyük strateji düşüncənin təzahürüdür. Bu gün həmin siyasi gücün adı yalnız müttəfiqlik deyil. Bu, bölgənin gələcəyini müəyyən edən yeni tarixi mərhələnin başlanğıcıdır.

David İbramxəlilov,
YAP Qusar rayon təşkilatının sədri