Susduqca böyüyən problem...

İntiharların arxasında nə dayanır?

İnsanın həyatı bəzən kənardan göründüyü kimi deyil. Üzdə təbəssüm, gündəlik həyatda adi görünən davranışlar, insanlarla qurulan ünsiyyət - bütün bunların arxasında heç kimin görmədiyi dərin bir ümidsizliklər gizlənə bilər. Məhz buna görə intihar yalnız bir insanın həyatı ilə bağlı məsələ deyil. Bu, ailənin, dostların, iş yoldaşlarının, bütövlükdə cəmiyyətin üzləşdiyi ciddi sosial və psixoloji problemdir.

Hər il sentyabrın 10-u dünyada İntiharla Beynəlxalq Mübarizə Günü kimi qeyd olunur. Bu gün təkcə statistika ilə yox, həyatla, itirilmiş gəncliklə, susmuş sözlərlə, vaxtsız bitmiş ömürlərlə bağlıdır. Günün məqsədi sadəcə problemdən danışmaq deyil, onu görmək, anlamaq və bir insanın yaşamaq ümidi itməmiş əlini tutmaqdır.

İntiharın yalnız bir səbəbi yoxdur...

İntiharı təkcə bir səbəblə izah etmək düzgün deyil. “Ailəsində problem var idi”, “işini itirmişdi”, “depressiyada idi” kimi sadə izahlar çox vaxt məsələnin mürəkkəbliyini əks etdirmir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, sosial, psixoloji, bioloji, mədəni və ətraf mühit amillərinin müxtəlif kombinasiyası intihara səbəb ola bilər. Depressiya və digər psixi sağlamlıq problemləri risk faktorları sırasında olsa da, intihar hallarının hamısını psixi xəstəliklə izah etmək olmaz. Bəzi hallarda insan ağır həyat böhranı, münasibət problemləri, maliyyə çətinliyi, itki, tənhalıq, xroniki ağrı, zorakılıq və ya digər sarsıdıcı hadisə fonunda özünü çıxılmaz vəziyyətdə hiss edə bilər.

Burada vacib məqam odur ki, intihar etmək istəyən hər insanın mütləq psixi xəstəliyi var düşüncəsi doğru deyil. Bəzən insan sadəcə probleminin həll olunacağına dair ümidini itirir.

ÜST-nın qlobal hesablamalarına əsasən, hər il təxminən 727 min insan intihar nəticəsində həyatını itirir. Digər diqqətçəkən fakt budur ki, qlobal intiharların 73 faizi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verib.

Ən yüksək göstəricilər hansı ölkələrdədir?

Ölkələri müqayisə edərkən sadəcə intihar hallarının sayına deyil, 100 min nəfərə düşən intihar səviyyəsinə baxmaq daha doğrudur. Çünki əhalisi böyük olan ölkədə hadisələrin mütləq sayı çox, lakin əhaliyə nisbətdə göstərici aşağı ola bilər.

ÜST-ün məlumatlarında ən yüksək göstəricilər arasında Lesoto və Esvatini diqqət çəkir. ÜST məlumat bazasında 2025-ci il üçün Lesotoda göstərici 100 min nəfərə təxminən 28,7 min ölüm, Esvatinidə isə 27,2 min ölüm olub. Cənubi Koreyada da göstərici yüksəkdir - təxminən 27,5 ölüm. Dünya üzrə ötən il orta göstərici təxminən 100 min nəfər 9,2 min ölüm olub.

Kişilər daha çox risk altındadır

Qlobal statistikada diqqət çəkən məqamlardan biri cinslər arasındakı fərqdir. ÜST-ün qlobal qiymətləndirmələrində kişilərin intihar nəticəsində ölmə göstəricisinin qadınlardan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olduğu göstərilib. Hesablamada kişilər üçün göstərici 100 min nəfərə 12,6 min ölüm, qadınlar üçün isə 5,4 min ölüm olub. Yəni kişilərdə ölüm göstəricisi iki dəfədən çox yüksəkdir.

Bu fərqin səbəbləri mürəkkəbdir. Kişilərin emosional çətinliklərini daha az ifadə etməsi, yardım istəməyə tərəddüd etməsi, sosial stereotiplər, alkoqoldan istifadə, sosial təcrid və böhran vəziyyətlərində dəstək alma imkanlarının məhdud olması kimi amillər müəyyən rol oynaya bilər.

Gənclər arasında vəziyyət narahatedicidir...

İntihar bütün yaş qruplarında müşahidə oluna bilər. Lakin gənclər arasında problem xüsusi diqqət tələb edir. ÜST-ün məlumatına görə, intihar 15-29 yaşlı insanlar arasında dünyada üçüncü əsas ölüm səbəbidir. Həmin yaş qrupunda qadınlar üçün isə intihar ikinci əsas ölüm səbəblərindən biri kimi qeydə alınıb.

Bu yaş dövrü insanların həyatında mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi mərhələdir. Təhsil, gələcək peşə seçimi, işsizlik, münasibətlər, ailə təzyiqi, tənhalıq və özünəinam problemləri bəzi gənclərin psixoloji yükünü ağırlaşdıra bilər. Bu səbəbdən məktəbdə, universitetdə və ailədə gənclərin emosional vəziyyətinə diqqət yetirmək ən azı onların akademik göstəricilərinə nəzarət qədər vacibdir.

Ölkəmizdə vəziyyət necədir?

Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri üzrə rəsmi platformasında “İntihar səbəbindən ölüm səviyyəsi” ayrıca göstərici kimi təqdim olunub.

Ölkəmizdə intihar ölüm səviyyəsi 100 min nəfərə 1,56 min göstərilir. Başqa sözlə, Azərbaycan beynəlxalq məlumatlarda intiharların xeyli aşağı göstəriciyə malik ölkələri sırasında yer alır.

Medianın da böyük məsuliyyəti var...

İntihar haqqında yazmaq adi kriminal xəbər hazırlamaqdan fərqlidir. Hadisənin təfərrüatlarını, istifadə olunan üsulu, yeri və digər sensasion detalları ön plana çıxarmaq düzgün yanaşma deyil. Belə xəbərlər həssas vəziyyətdə olan insanlara mənfi təsir göstərə bilər. Media daha çox problemin səbəblərinə, risk faktorlarına, yardım imkanlarına və profilaktikaya diqqət yetirməlidir. Belə ki, jurnalistikanın əsas məqsədi faciəni böyütmək yox, cəmiyyətin problemdən nəticə çıxarmasına kömək etməkdir.

İntiharın qarşısını almaq mümkündürmü?

Mütəxəssislər intiharın qarşısını almağın mümkün olduğunu və bunun üçün elmi əsaslı müdaxilələrin mövcudluğunu bildirirlər. Buraya psixoloji yardımın əlçatanlığının artırılması, risk altında olan şəxslərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi, insanın böhran zamanı tək buraxılmaması və yüksək ölüm riski yaradan vasitələrə çıxışın məhdudlaşdırılması kimi tədbirlər daxildir. Ailə, məktəb, universitet, iş yeri, media, sosial xidmətlər, səhiyyə sistemi və bütövlükdə cəmiyyət bu mübarizənin bir hissəsidir.

Yeganə BAYRAMOVA