Tısbağalarlarla bağlı MARAQLI MƏLUMATLAR

Bəzi tısbağalar təhlükə zamanı başlarını tamamilə qabıqlarının içinə çəkə bilir, digərləri isə bunu bacarmır.

Lent.az xəbər verir ki, bu barədə mütəxəssislər açıqlama veriblər.

Alimlərin bildirdiyinə görə, tısbağa zirehi bu gün bir çox növ üçün əsas müdafiə vasitəsi sayılsa da, fosil sübutlar onun ilkin olaraq tamam fərqli səbəblərlə təkamül etdiyini göstərir.

Denver Təbiət və Elm Muzeyinin onurğalı paleontologiyası üzrə baş kuratoru Tayler Laysonun sözlərinə görə, quru tısbağaları başlarını zirehin içinə çəkə bilən əsas qruplardan biridir. Bu qurualtı qrup təxminən 50 milyon il əvvəl meydana çıxıb. Onlar adətən yavaş hərəkət etdikləri üçün yırtıcılardan qorunmaq məqsədilə zirehlərinə güvənirlər. Quru tısbağalarının əksəriyyətində zireh qübbə formasında olur və geniş daxili boşluq başın içəri çəkilməsinə imkan yaradır.

Həm quruda, həm də suda yaşayan bəzi tısbağa növləri də eyni xüsusiyyətə malikdir. Kembric Universitetinin onurğalıların təkamülü və ekologiyası üzrə professoru Ceyson Hed bildirir ki, tısbağalarda başın zirehə çəkilməsi üçün iki əsas mexanizm mövcuddur. Yanboyunlu tısbağalarda uzun boyun yana doğru qatlanaraq ön ayaqlardan birinin üzərinə yerləşdirilir. Digər qrupda isə boyun S formasında əyilərək çiyin qurşağına doğru çəkilir.

Buna nümunə kimi Şərqi qutu tısbağasını göstərmək olar. Bu növdə plastron adlanan alt zireh xüsusi oynaqla təchiz olunub və heyvanın zirehini tam bağlamasına imkan verir.

Maraqlıdır ki, dəniz tısbağaları başlarını zirehlərinə çəkə bilməyən tısbağa qruplarındandır. Onların zirehləri daha hamar və yüngüldür, daxildə başın yerləşməsi üçün kifayət qədər boşluq yoxdur. Alimlərin fikrincə, bu quruluş dəniz tısbağalarının daha sürətli üzməsinə və yırtıcılardan qaçmasına kömək edir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, bəzi tısbağaların bu müdafiə mexanizmini necə əldə etdiyini anlamaq üçün onların zirehlərinin təkamül tarixini öyrənmək vacibdir. Tısbağa zirehi 50-dən çox sümükdən ibarət mürəkkəb quruluşa malikdir və skeletin bir hissəsi sayılır. Müasir tısbağalarda zireh vahid quruluş kimi görünsə də, əslində iki ayrı skelet elementi müstəqil şəkildə təkamül edib.

Alimlər zirehin ilkin formalarının təxminən 260 milyon il əvvəl Cənubi Afrikada yaşamış Eunotosaurus adlı canlıda müşahidə edildiyini bildirirlər. Bu canlıların yeraltı yuvalar qazaraq istidən qorunduğu və enlənmiş qabırğaların əzələ kütləsini artıraraq buna şərait yaratdığı ehtimal olunur.

Daha sonrakı dövrlərdə tapılan fosillər göstərir ki, əvvəlcə alt zireh – plastron formalaşıb. Alimlərin fikrincə, plastron suya daha dərin dalmağa kömək edən bir növ ballast rolunu oynayıb və eyni zamanda sualtı yırtıcılardan qorunma funksiyası daşıyıb.

Tam formalaşmış zirehə dair ən qədim sübutlar təxminən 210 milyon il əvvələ aiddir. Bu dövrdə yaşamış Proganochelys adlı canlıda üst və alt zireh birləşərək müasir tısbağalara bənzər quruluş yaradıb.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu qədim növlər nəticə etibarilə müasir tısbağaların yaranmasına səbəb olub. Bununla belə, oxşar anatomik xüsusiyyətlərin tarix boyu digər heyvan qruplarında da müşahidə edildiyi vurğulanır.

Alimlər qeyd edirlər ki, zireh ilkin olaraq müxtəlif təkamül səbəbləri ilə formalaşsa da, bu gün əsasən müdafiə funksiyasını yerinə yetirir. Məhz bu möhkəm quruluş tısbağaların təxminən 300 milyon illik tarix boyunca sağ qalmasına və Yer üzündə baş vermiş beş kütləvi məhvolmadan üçünü keçməsinə imkan verib.