Toni Bleyr Bəşər Əsədə necə kömək edib? İllər sonra açıqlanan faktlar

Böyük Britaniya baş nazirlik ofisindən "Məlumat azadlığı haqqında qanun" çərçivəsində əldə edilən sənədlərə görə, Bəşər Əsəd hakimiyyətə gəldikdən qısa müddət sonra İordaniya kralı II Abdullah Britaniya rəsmilərinə onun ətrafında olan mühiti uğurla "dəyişdirdiyini" və "köhnə kadrları kənarlaşdırdığını" bildirib.

Qaynarinfo "Middle East Monitor"a istinadən xəbər verir ki, 1994-cü ilin əvvəlində atasının varisi sayılan Basil Əsədin avtomobil qəzasında həlak olmasından sonra Hafiz Əsəd kiçik oğlu Bəşəri öz xələfi kimi yetişdirməyə başlayıb. Həmin dövrdə Böyük Britaniyada göz xəstəlikləri üzrə təhsil alan Bəşər Əsəd Suriyaya geri çağırılıb və ölkənin hərbi akademiyasına daxil olub. 1998-ci ilə qədər isə Suriya ordusunun Livandakı hərbi və siyasi mövcudluğunu idarə etməyə başlayıb.

Bleyrin Əsədə dəvəti

İyunun 1999-cu ildə baş nazir Toni Bleyr Bəşəri Böyük Britaniyaya dəvət edib. Bu təklif Bleyrin Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi lord Levi tərəfindən Şamda Hafiz Əsədlə keçirilən görüş zamanı çatdırılıb. Britaniyanın Suriyadakı səfiri Basil Stefan İstvudun Britaniya Xarici İşlər Nazirliyinə göndərdiyi məruzəyə əsaslanan xəbərə görə, lord Levi Bleyrin Bəşəri "suriyalıların müəyyən edəcəyi istənilən çərçivədə" Britaniyaya dəvət etmək istədiyini bildirib və bunun "rəsmi və ya qeyri-rəsmi" ola biləcəyini əlavə edib. Hafiz Əsəd isə Britaniyanın bu təklifini "böyük məmnuniyyətlə" qəbul edib.

Səfir İstvudun sözlərinə görə, Bəşər Əsədin Britaniyaya "xüsusi bağlılığı" var idi və o, təhsilini burada iki il daha davam etdirmək istəyirdi. O, Hafiz Əsədin oğlunu bu dəvətə müsbət cavab verməyə təşviq edəcəyini ehtimal edib.

Gizli təmas ehtimalı

Lord Levinin Suriya səfərindən əvvəl Bleyrin ofisi Xarici İşlər Nazirliyinin Hafiz Əsədlə görüşərək "Bəşərlə gizli bir təmas qurmaq ehtimalını araşdırmasını" məmnunluqla qarşıladığını bildirib. Lakin Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi Bəşəri rəsmi səfərə dəvət etmək məsələsində tərəddüd edib. Nazirlik rəsmiləri Hafiz Əsədin oğlunu varis kimi yetişdirmək strategiyasının onu ölkə daxilində tədricən ön plana çıxarmaq prinsipi üzərində qurulduğunu vurğulayıb.

Xarici işlər naziri xüsusi katibi Şerard Kauper-Koulz Bleyrin xüsusi katibi Filip Bartona göndərdiyi qeyddə Bəşərin hələ region xaricində heç bir siyasi təmas qurmadığını bildirib. Onun fikrincə, həmin dövrdə Bəşərə rəsmi dəvət göndərmək "Hafiz Əsədi bu strategiyasını dəyişdirməyə məcbur edə bilərdi" və bu, dəvətin rədd edilməsi ilə nəticələnərdi.

"Doğru zaman deyil"

Xarici İşlər Nazirliyi ümumi qiymətləndirmə apararaq "rəsmi dəvət üçün doğru zamanın olmadığını" bildirib. Bununla belə, Britaniya rəsmiləri Bəşərlə təmas qurmağın təkcə Suriya ilə əlaqələr baxımından deyil, gələcəkdə dövlət başçısı ola biləcək biri ilə əlaqələrin inkişafı baxımından da "faydalı" ola biləcəyini düşünürdü. 

Həmçinin bu münasibətlərin Yaxın Şərqdə sülh prosesində Britaniyanın Suriyaya təsirini artıracağı hesab edilirdi. Buna görə də nazirlik Bəşərin növbəti Britaniya səfəri zamanı aşağı profilli, ticarət və ya texnologiya sahəsində bir görüş keçirilməsini təklif edib.

Hafiz Əsədin ölümü və 34 yaşlı Bəşər

Bu görüşdən bir il sonra, 10 iyun 2000-ci ildə Hafiz Əsəd vəfat edib. Ölümündən dərhal sonra Suriya Xalq Şurası konstitusiya dəyişiklikləri edərək prezidentlik üçün minimum yaş həddini 40-dan 34-ə endirib. Həmin vaxt 34 yaşı olan Bəşər səkkiz gün sonra hakim BƏƏS Partiyasının baş katibi seçilib və prezidentliyə namizəd olub. 10 iyulda Suriya Xalq Şurası onun namizədliyini təsdiqləyib və Bəşər yeddi illik müddətə rəqibsiz olaraq ölkənin prezidenti seçilib.

İordaniya kralının rolu

Hakimiyyətə gəldikdən doqquz gün sonra İordaniya kralı II Abdullah Bəşərin yeni dövrə uğurlu başlanğıc etdiyini söyləyib. Şamda Bəşərlə görüşdükdən sonra Britaniya səfiri Edvard Çaplinlə danışan kral onun "köhnə kadrları idarə etməkdə ustalıq göstərdiyini" və "ətrafındakı atmosferi tamamilə dəyişdirdiyini" bildirib. 

Kral II Abdullah həmçinin Bəşərin enerjisi və yeni baxışları sayəsində köhnə rejimin nümayəndələrinin belə onunla işləməyə başladığını qeyd edib. İordaniya kralı əlavə edib ki, Bəşər "Suriyanın artıq xarici dünyaya açılmaqdan başqa seçimi olmadığını bilir".

Suriyanı ziyarət edən ilk Britaniya baş naziri

Bəşər və II Abdullah arasındakı görüşdə Britaniya-Suriya münasibətləri də müzakirə edilib. İordaniya kralı Bəşəri bu əlaqələri inkişaf etdirməyə təşviq edib. Bəşər isə Britaniyaya "tamamilə açıq" olduğunu və bu ölkəyə "böyük hörmət bəslədiyini" bildirib.

2001-ci ilin oktyabrında Toni Bleyr Suriyanı ziyarət edən ilk Britaniya baş naziri olub. Ondan 14 ay sonra isə Bəşər Əsəd Britaniyaya rəsmi səfər edən ilk Suriya lideri kimi ölkəyə dəvət alıb.

Digər sənədlər göstərir ki, Bleyr hökuməti ərəb dünyasında gənc liderlərdən islahatlar və demokratiya gözləyib. Bu yanaşma, sonralar "Ərəb baharı" kimi tanınan proseslərin təməlini qoyan hadisələrin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

Aydın