Tramp planı

İki ildən çox müddət Yaxın Şərqdəki müharibəyə cəmlənən dünya ictimaiyyəti nəhayət yenidən “sülh” mövzusuna qayıdır. 

Missiya.Az "Haber Global"-a istinadən xəbər verir ki, girovların azad edilməsi, bəzi fələstinli məhbusların evlərinə dönməsi və İsrailin Qəzzaya qarşı bombardmanlarının dayandırılması xəbərləri ilk baxışdan müsbət addımlardır. Lakin bu inkişaflar uzunmüddətli sülhün təmin olunması üçün kifayət etməyə bilər.

2025-ci ilin yanvarında əldə olunmuş atəşkəsdən sonra ABŞ Prezidenti Donald Trampın təqdim etdiyi sülh planı, Fransa və Səudiyyə Ərəbistanının Fələstin Dövlətini tanımaq təşəbbüsü ilə regional liderlər arasında prioritet mövzuya çevrilib. Tramp planına Trampın kürəkəni Jared Kushner, Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndə Steven Witkoff, həmçinin Tony Blair və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə Səudiyyə Ərəbistanı daxil ola bilər.

İsrail parlamentində çıxış edən Tramp planını “İsrail və dünya üçün fövqəladə qələbə” və “yeni Yaxın Şərqin tarixi şəfəqi” kimi qiymətləndirib. Lakin ekspertlər və regional diplomatlar planın Qəzza, Fələstin və İsrail üçün qalıcı sülh gətirəcəyinə şübhə ilə yanaşır.

Tramp-Blair planının əsas məqamları

Plan girovların azad edilməsi, HƏMAS-ın siyasi və hərbi cəhətdən məhv edilməsi, bombardmanların dayandırılması və “Fələstin Dövləti”nə yolun açılması kimi addımları nəzərdə tutur. Lakin “Fələstin Dövləti”nin sərhədləri, paytaxtı və yurisdiksiyası dəqiq müəyyən edilməyib. İordan çayının qərb sahilindən isə ümumiyyətlə bəhs edilmir. ABŞ və İsrail hələ də Fələstini tanımır, İsrail isə Qəzzadan tam çəkilməyəcəyini bəyan edib.

Tony Blair-in “Qəzza Rivierası” adlı planı beynəlxalq təhlükəsizlik qüvvələrinin bölgədə nəzarət rolunu gücləndirməyi, fələstinlilərə isə yalnız yerli idarəetmədə iştirak verməyi təklif edir. Bu isə yeni bir növ müstəmləkəçilik vəsiyyəti kimi qiymətləndirilir.

HƏMAS-dan ehtiyatlı münasibət

HƏMAS ABŞ-nin planına ehtiyatla yanaşır, atəşkəsi qəbul etsə də, tərksilah məsələsində sərt mövqedədir. Hərəkat İsrailin Qəzzadan çıxmasını, blokadanın sona çatmasını və təhlükəsizliyin təmin olunmasını tələb edir. Beynəlxalq qüvvələrin kimlər tərəfindən təşkil ediləcəyi isə hələ də aydın deyil.

“Güclülərin sülhü” perspektivi

Tramp və İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu planı İsrailin gücünü artırmaq və bölgədə “Gaza Inc.” kimi iqtisadi zonanı formalaşdırmaq üçün bir vasitə kimi görürlər. Lakin ekspertlər bildirir ki, bu yanaşma davamlı sülh gətirməyəcək, sadəcə müharibənin yeni formalarını yarada bilər.

Fələstin xalqının mövqeyi və regionun gələcəyi

İsrail-Fələstin münaqişəsinin kökündə Fələstinin varlığının sistematik inkarı dayanır. 1948-ci ildən bəri minlərlə fələstinli qaçqın vəziyyətinə düşüb və onlar nə İsrail, nə də ərəb ölkələri tərəfindən tam hüquqlu vətəndaş kimi tanınmayıblar.

Beynəlxalq hüquqa, 1967-ci il sərhədlərinə və digər fundamental məsələlərə toxunmayan sülh planları isə münaqişənin həllində yetərli deyil. Ekspertlər bildirir ki, həqiqi sülh yalnız qarşılıqlı varlığın və hüquqların tanınması ilə mümkündür.

Seyranə Quliyeva
Missiya.Az