Tramp Ruzvelt, Çörçill və Stalinin yaratdığını məhv edir KONKRET

Trampın ikinci prezidentlik müddəti beynəlxalq ictimaiyyətdə Amerika dövlətinin həm daxili, həm də xarici siyasətində belə ekstravaqant addımlar kimi görünən şeylərə qarşı kifayət qədər qütblü reaksiyalara səbəb oldu.

Dünya inkişafının qlobal nümunələri prizmasından ABŞ-ın BMT və NATO-dan çıxması təşəbbüslərinə gəlincə, söhbət çox güman ki, hədsiz manevrlərdən yox, dağılmış beynəlxalq münasibətlər sistemində islahatlara cəhddən gedir.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu fikirlər haqqin.az saytında hazırlanan təhlil yazısında yer alıb.

Mövzunun aktuallığını nəzərə alaraq həmin materialı diqqətinizə çatdırırıq:

“Fevralın 20-də bir qrup respublikaçı senator ABŞ-ın BMT-dən tamamilə çıxmasını tələb edən qanun layihəsi təqdim edib. Mətn təşəbbüsün müəlliflərindən biri, Enerji Komitəsinin rəhbəri Mayk Linin (Yuta ştatı) saytında dərc edilib. Həmmüəlliflər arasında Tennessi və Floridadan olan senatorlar Marşa Blekbern və Rik Skott var.

Mühafizəkar respublikaçılar oxşar təklifi Konqresin aşağı palatasına təqdim etməyi planlaşdırırlar. Qanun layihəsi təkcə ABŞ-ın BMT-yə üzv olmasına icazə verən 1945-ci il qanununun ləğv edilməsini və təşkilatla bağlı hər hansı sazişlərdə iştirakını qadağan etməyi deyil, həm də onu Nyu-Yorkdakı baş qərargahından məhrum etməyi təklif edir.

Bu təşəbbüs inanılmaz görünə bilər, çünki Amerika Hitlerdən əvvəlki Millətlər Liqasını əvəz edən dünya təşkilatının başlanğıcında dayanırdı. Birləşmiş Ştatlar hələ də BMT-nin əsas donorudur: 2024-cü ildə fövqəldövlət adi büdcəyə 790 milyon dollar, təşkilatın sülhməramlı missiyalarına isə təxminən 1,78 milyard dollar töhfə verib.

BMT-dən ayrılmağın lehinə çıxış edən senatorların məqsədi nədir?

SSRİ-nin və Varşava hərbi-siyasi blokunun dağılmasından 30 ildən çox keçən yeni beynəlxalq vəziyyət Yalta-Potsdam sistemini praktiki olaraq həyat qabiliyyətindən məhrum etdi. Və əgər dünya qüvvələri yeni sistemin formalaşdırılması zərurətinə gəlməsə, o zaman yaxın gələcəkdə qlobal inkişaf proseslərinin kortəbii inkişafı təhlükəsi yaranacaq.

Həlli dünya birliyinin birgə səylərini tələb edən artan qlobal problemlərin fonunda yeni dünya güclərinin, ilk növbədə, Çin, Hindistan və Türkiyə, Braziliya, Cənubi Afrika və s. kimi regional güclər adlanan dövlətlərin rolunda yüksəliş və artım müşahidə olunur. Beynəlxalq münasibətlərin yeni sistemi və onun parametrləri artıq təkcə Atlantik güclərdən asılı ola bilməz.

Hansı ki, yeni sistemin formalaşma müddətinə təsir göstərir. Və bu, artan parçalanma və dünya birliyinin ümumi iqtisadi maraqlara əsaslanan bir-birinə zidd olan bir neçə hərbi-siyasi ittifaqlara dağılması kontekstində baş verir.
Köhnəlmiş Yalta-Potsdam sisteminin iflasa uğraması ideyası regional nizamda xüsusi rola malik olduğunu iddia edən Azərbaycan dövlətinin başçısı İlham Əliyevin çoxsaylı çıxışlarından qırmızı sap kimi keçir.
Qoşulmama Hərəkatının Əlaqələndirmə Bürosunun nazirlər iclasında İ.Əliyev xüsusilə qeyd etdi ki, “BMT Təhlükəsizlik Şurası keçmişin yadigarıdır və indiki reallığı əks etdirmir”.

Tarix BMT Təhlükəsizlik Şurasının və Baş Assambleyasının Ermənistan-Azərbaycan nizamlanması və Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü məsələlərində tam iflic vəziyyətə düşdüyünü xatırlayır. Bəs Amerikanın Yuqoslaviya və İraqdakı ekspansiyası haqqında nə demək olar? Kimsə BMT-dən hərbi əməliyyatlarda iştirak etmək və ölkələrin suverenliyini pozmaq üçün mandat istəyibmi?

BMT ən ağır hərbi və siyasi cinayətlər törədən fövqəldövlətlər üçün əncir yarpağına çevrilib. Beləliklə, Tramp qlobal tənzimləyiciyə yer qalmayan mövcud nizamı qanuniləşdirməyə çalışır.

Yeni dünya nizamı qlobal və regional qüvvələrin mövcud balansını əks etdirməlidir. Vestfaliya sistemi dünyanın yeni siyasi xəritəsində Fransa və İsveçin qalibiyyətli müharibələrindən sonra meydana çıxdı. Versal sistemi Üçlü Alyansın xarabalıqları üzərində dayandı və Yalta-Potsdam sistemi iki super gücün hegemonluğunu böldü.

Trampın çıxışlarına “birtərəflilik” (dövlətin birtərəfli fəaliyyət doktrinası) canlanması – Corc Vaşinqtonun uzunmüddətli ittifaqlardan və geosiyasi rəqabətdən qaçmaq göstərişi ilə doludur. Vurğulayaq ki, söhbət bir liderin dünyagörüşündən yox, bütün Respublikaçılar Partiyasının ideoloji rəhbərlərinin dəyişməsindən gedir!

Üstəlik, ABŞ tarixində ilk dəfə respublikaçıların əksəriyyəti NATO-ya üzvlük əleyhinə çıxış edib. Respublikaçılar ABŞ-ın milli maraqlarının qorunması ilə birbaşa əlaqəsi olmayan müharibələrin subsidiyalaşdırılmasına da həssas yanaşırlar. Trampın Ukrayna və Fələstin məsələlərində qətiyyətli mövqeyi nəyi göstərir. Təbii ki, respublikaçıların ideoloji transformasiyası liberalların və avrosentristlərin şiddətli müqaviməti ilə qarşılaşdı. Tamamilə mümkündür ki, Tramp Brüssel bürokratiyasına məhəl qoymayaraq avropalılara təzyiq göstərmək üçün effektiv tarif alətlərindən istifadə edəcək və onlar üçün Amerika layihələrinin himayəsi altında yenidən təşkilatlanma problemlərini ehtiva edən gündəm formalaşdırmağa başlayacaq. Və bu məqsədlə Tramp avro-bürokratiyaya qarşı sərt təcridçi danışıqlar aparan, NATO-nun yeni səfiri, keçmiş baş prokuror Mett Uitakeri çıxarır.

Vaşinqton açıq şəkildə Amerikanın hegemonluq missiyası ilə yüklənir. Əfqanıstanda, İraqda, Liviyada, Ukraynada uzunmüddətli hərbi kampaniyalar… öz işini gördü və Amerikanın imkanlarını tükətdi.

ABŞ-Çin-Rusiya geosiyasi üçbucağında qüvvələr balansı qeyri-müəyyən şəkildə ABŞ-ın Niksonun prezidentliyi dövründə həyata keçirdiyi “güzəştləri” xatırladır. İstər Vyetnam müharibəsi, istərsə də SSRİ ilə silahlanma yarışı staqflyasiya dövrünü yaşayan iqtisadiyyatda gərginlik yaradırdı.

Və liberalların əzəli düşməni olan vitse-prezident Di Vensın vicdanlı etirafı kritik vəziyyəti heç vaxt olmadığı kimi ortaya qoyur:
“Biz iddia edə bilmərik ki, iqtisadiyyatımız düşünmək istədiyimiz qədər güclüdür. Təəssüf ki, Wall Street üçün biz dollarla müharibə apara bilmərik… Bütün pullarımızı Ukraynaya xərcləməmişdən əvvəl öz istehsal gücümüzü yenidən qurmalı deyilikmi?”.

Rəsmiyyə Şərifova,
KONKRET.az