Trampın xarici siyasətində paradoksal ritorika: Sülh elçisi yoxsa, mənfəətçi lider? ŞƏRH

ABŞ Prezidenti Donald Trampın xarici siyasəti son dövrlər diqqət çəkən ziddiyyətli bəyanatlarla gündəmə gəlib. O, bir tərəfdən bir sıra münaqişələrin dayandırılmasında rol oynadığını vurğulayaraq özünü sülh tərəfdarı kimi təqdim edir, digər tərəfdən isə İran, Danimarka və Kuba kimi ölkələrə qarşı sərt ritorika ilə çıxış edir və onları müharibə ilə hədələyir.

Bu yanaşma Trampın xarici siyasətində paradoksal bir təsir yaradır və beynəlxalq ictimaiyyətin, eləcə də ekspertlərin onun niyyət və strategiyasını dəqiq qiymətləndirməsini çətinləşdirir. Eyni zamanda Trampın bu ziddiyyətli mövqeyi müxtəlif ölkələrdə narahatlıq yaratmaqla yanaşı, diplomatik danışıqların gedişatına da təsir göstərir.

Maraqlıdır, sülh carçısı görüntüsündə olan Tramp bu ölkələrdən nə istəyir? Turkustan.az olaraq bu mövzu ilə bağlı suallarımızı politoloq Tural İsmayılova ünvanladıq.

Tural İsmayılov

Donald Trampın xarici siyasətində müşahidə olunan bu ziddiyyətli mənzərə, əslində klassik diplomatiyadan fərqlənən, lakin öz daxilində tamamilə ardıcıl bir strateji məntiqə söykənir. Politoloji baxımdan bu yanaşma "Peace through Strength" (Güc vasitəsilə sülh) doktrinası və tranzaksionalizm (sövdələşməyə əsaslanan münasibətlər) üzərində qurulub.

Tramp üçün müharibəni dayandırmaq və eyni zamanda başqa bir ölkəni müharibə ilə hədələmək eyni məqsədə xidmət edir: ABŞ-ın maraqlarını minimal resurs itkisi və maksimal təzyiq rıçaqı ilə təmin etmək.
​Bu strategiyanın nüvəsində çəkindirmə (deterrence) prinsipi dayanır. O, hərbi gücü tətbiq etməkdənsə, onun hədəsindən diplomatik və iqtisadi masada rəqibi geri çəkilməyə məcbur edən ən böyük alət kimi istifadə edir.

Məsələn, 2026-cı ilin əvvəlində İranın daxili proseslərinə qarşı sərt ritorikası və ya Danimarkaya (Qrenlandiya üzərindən) təzyiqləri real bir işğal planından çox, müvafiq regionlarda ABŞ-ın strateji mövqelərini möhkəmləndirmək və rəqibləri qeyri-müəyyənlikdə saxlamaq məqsədi daşıyır. Bu, politologiyada proqnozlaşdırılmayan lider obrazı yaradaraq rəqibi ehtiyatlı davranmağa vadar edən "Dəli lider nəzəriyyəsi"nin modern təzahürüdür.
​Eyni zamanda, Trampın müharibələri dayandırma fəxri onun izolyasiyaçılıq meylləri ilə bağlıdır. O, ABŞ-ın iqtisadiyyatını və hərbi resurslarını tükədən, konkret və tez əldə olunan nəticəsi olmayan "sonsuz müharibələrdən" qaçmağa çalışır.

Lakin Kuba və ya digər regional güclərə qarşı hədələri ABŞ-ın "arxa bağçası" sayılan Qərb yarımkürəsində mütləq hegemonluğu bərpa etmək istəyindən qaynaqlanır. Bu, klassik Monro doktrinasının daha aqressiv və unilateral bir versiyasıdır.
​Nəticədə, burada heç bir paradoks yoxdur; sadəcə alətlərin dəyişməsi var.

Tramp üçün uğurlu xarici siyasət – ABŞ əsgərinin döyüşmədiyi, lakin ABŞ-ın hərbi və iqtisadi qüdrətinin kölgəsinin bütün qlobal qərarlara təsir etdiyi bir sistemdir. O, sülhü bir ideal deyil, güclü tərəfin şərtlərini zəif tərəfə qəbul etdirmə forması kimi görür. Beləliklə, onun ritorikası həm "sülh elçisi", həm də "sərt cəzalandırıcı" rolları arasında siyasi ehtiyaca uyğun olaraq çevik şəkildə dəyişir.

Aytən Yaşar/ Turkustan.az