Türkiyə AB ilə bağlı maraqlarını prioritetləşdirəcək, Kipr və Yunanıstan işğal etdiyi adalar məsələsi gündəmdədir

Donald Tramp hakimiyyətə gəldikdən sonra, AB-yə qarşı daha radikal qərarlar qəbul etməyi nəzərdə tutan yeni bir doktrina tətbiq etdi: AB-ni Rusiya qarşısında "həssas" etdi və hər iki tərəfə təzyiq göstərdi. Beləliklə, AB yeni bir axtarışa başlamağa məcbur oldu.

Siyasi analitik Həsən Oqtay Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, Xarici işlər naziri Hakan Fidanın 2026-cı ilin yanvar ayının sonunda verdiyi bu açıqlamalar əslində 2025-ci ildən bəri toplanan transatlantik böhranın və Avropanın "təhlükəsizlik yuxusundan oyanmaq" səyinin ifadəsidir. Siyasi şərhçinin fikrincə, Fidanın yanaşması təkcə Türkiyənin təhlükəsizliyini deyil, həm də Kontinental Avropanın inteqrasiya olunmuş bir güc kimi yaşamasını hədəfləyir: "Türkiyənin AB üzvlüyünə çalışdığı dövrdə baş verən hadisələr AB-ni Türkiyədən asılı vəziyyətə saldı".

Həsən Oqtay

Avropanın təhlükəsizlik potensialının artırılması realdırmı?

Həsən Oqtay bildirib ki, Avropa üçün bu proses "qısa müddətdə qeyri-mümkün, lakin uzun müddətdə həyati əhəmiyyət kəsb edir" və AB illərdir Türkiyədən uzaq dursa da, indi özünüidarəetmə rolu məsələsi müzakirə olunur.

Asılılıq tələsi: İkinci Dünya Müharibəsindən bəri Avropa təhlükəsizlik arxitekturasını ABŞ-ın nüvə çətiri və NATO üzərindəki lojistik gücü üzərində qurmuşdur. Bu strukturdan qəfil ayrılma hərbi "boşluq" yaratdı və alternativlər axtarmağa səbəb oldu.

Müdafiə sənayesi: Avropa ölkələrinin müdafiə xərcləri artsa da, ordularının birliyi və sursat istehsal gücü hələ də ABŞ-ın dəstəyi olmadan böyük bir müharibəni davam etdirə biləcək səviyyədə deyil.

Zaman xətti: Avropa üçün tam muxtar təhlükəsizlik arxitekturasına nail olmaq ən azı 10-15 il, böyük bir büdcə və siyasi inteqrasiya tələb edən bir prosesdir. Lakin, Fidanın qeyd etdiyi kimi, "yüksək NATO təcrübəsi və əməliyyat gücünə" malik Türkiyə və Birləşmiş Krallıq kimi ölkələrin iştirakı bu prosesi sürətləndirə bilər.

Türkiyə və Birləşmiş Krallığın aparıcı rolu münasibətləri necə dəyişdirəcək?

Siyasi şərhçi vurğulayıb ki, Hakan Fidanın Birləşmiş Krallıq və Türkiyəyə vurğu etməsi təsadüfi deyil: "Hər iki ölkə AB üzvü olmasa da, onlar Avropanın ən güclü iki hərbi qanadını təmsil edirlər".

AB-dən sonra yeni tarazlıqlar: Türkiyənin "təhlükəsizlik təminatçısı" kimi masadakı mövqeyi AB ilə münasibətləri "tam üzvlük" müzakirəsindən "strateji tərəfdaşlıq və hərbi inteqrasiya" çərçivəsinə keçirəcək.

Viza və gömrük ittifaqı: Əgər Türkiyənin Avropa təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz hissəsi kimi statusu tanınsa, viza liberallaşdırılması və Gömrük İttifaqının yenilənməsi kimi dayanmış məsələlər "təhlükəsizlik güzəştləri" kimi daha tez həll edilə bilər.

Dəniz və Hava Qüvvələri: Böyük Britaniyanın dəniz gücü və nüvə çəkindirmə qabiliyyəti, Türkiyənin quru gücü və PUA/PUA texnologiyası ilə birlikdə, Avropanın şərq və qərb təhlükəsizliyini gücləndirən iki əsas sütun halına gələcək.

Avropa uğursuz olarsa nə olacaq: "Böyük Güclərin Dominantlığı" nə deməkdir?

Həsən Oqtayın fikrincə, əgər Avropa öz arxitekturasını qura bilməsə, aşağıdakı konkret hərbi və siyasi nəticələr üçün zəmin hazır olacaq:

Geosiyasi obyektivləşdirmə: Avropa ABŞ və Çin (və ya Rusiya) arasındakı qlobal rəqabətdə "aktyor" olmaqdan çıxacaq və danışıqlar aparılacaq "meydan"a çevriləcək.

Təhlükəsizlik Parçalanması: Polşa və Baltikyanı ölkələr kimi Rusiya təhlükəsini dərindən hiss edən ölkələr tamamilə ABŞ-a güvənəcək, Fransa və Almaniya kimi ölkələr isə daha müstəqil bir yol tutmağa çalışacaqlar. Bu, Avropanın daxili siyasi birliyini (AB) tamamilə dağıda bilər.

İqtisadi şantaj: Müdafiəsini qoruya bilməyən Avropa enerji marşrutları (Şərqi Aralıq dənizi, Qara dəniz) və ticarət marşrutları üzərində nəzarəti itirəcək. Bu o deməkdir ki, böyük dövlətlər "təhlükəsizlik" müqabilində Avropa iqtisadiyyatına siyasi güzəştlər diktə edəcəklər.

Həsən Oqtay vurğulayıb ki, Hakan Fidan Avropaya bu mesajı göndərir: "Əgər ABŞ geri çəkilərsə və ya diqqətini başqa yerə yönəldərsə, nə Türkiyə, nə də Böyük Britaniya olmadan özünüzü qoruya bilməzsiniz. Biz köhnə institutlara (yalnız AB mərkəzli) deyil, bölgənin hərbi reallıqlarına əsaslanan yeni bir arxitektura qurmalıyıq".

"AB Türkiyəsiz müdafiə strategiyası inkişaf etdirə bilməyəcəyini başa düşür və buna görə də Türkiyə ilə yolunu davam etdirmək üçün variantları araşdırır. Bu prosesdə Türkiyə AB ilə bağlı maraqlarını prioritetləşdirəcək. Kipr məsələsi və Yunanıstan tərəfindən işğal edilən adalar artıq gündəmdədir"-deyə Həsən Oqtay qeyd edib.

İradə Cəlil, Bizimyol.info