Üç müsəlman ölkəsinin hərbi ittifaqı: Avropa qorxu içində

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Səudiyyə Ərəbistanına səfər edib. Ərdoğan Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salmanla Ər-Riyadda görüşüb. Liderlər regional və qlobal məsələlərlə bağlı fikir mübadiləsi aparıblar. Xarici ekspertlərin fikrincə, liderlər Türkiyənin Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı hərbi ittifaqa qoşulmaq istəyi məsələsini də müzakirə ediblər..

Xatırladaq ki, bir aydır Türkiyənin Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı hərbi ittifaqa qoşula biləcəyi xəbərləri dolaşır. “Blumberq“in məlumatına görə, ölkələr arasında danışıqlar aparılıb və yaxın vaxtda razılaşma əldə oluna bilər.

Qeyd edək ki, ötən ilin sentyabrında Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan hərbi ittifaq yaradıb. Belə ki, bu ölkələrdən hər hansı birinə hücum olarsa, iki ölkə birgə hərəkətə keçəcək.

Pakistanın müdafiə sənayesi naziri Raza Hayat Hirac məlumat yayıb ki, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə aylarla davam edən danışıqlardan sonra üçtərəfli müdafiə müqaviləsi hazırlayıblar. Layihə hələ də nəzərdən keçirilir və tam konsensus tələb edir.

“Regional zorakılığın artmasına qarşı tədbir kimi qəbul edilən bu pakt üç ölkənin müxtəlif, lakin bir-birini tamamlayan güclərini bir araya gətirəcəyini vurğulayır.

Məqsəd Türkiyənin nəhəng hərbi gücünü və sürətlə inkişaf edən müdafiə sənayesini, Pakistanın nüvə imkanlarını və qabaqcıl texnoloji qabiliyyətlərini, eləcə də Səudiyyə Ərəbistanının nəhəng iqtisadi gücünü bir çətir altında birləşdirməkdir”, - Hirac bildirib.

Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan Strateji Qarşılıqlı Müdafiə Sazişinə (2025-ci ilin sentyabrında imzalanıb) qoşulmaq üçün danışıqlar apardığını bildirir.

Bu sazişə NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər kollektiv müdafiə bəndi daxildir: "üzvlərdən birinə hücum bütün üzvlərə hücum hesab olunur".

Qərb mediası Ankara ilə razılaşmanın reallaşma ehtimalının yüksək olduğunu vurğulayır.

Türkiyə bu hərbi birliyə qoşularsa, blok əhəmiyyətli dərəcədə təsir qazanacaq: Səudiyyə Ərəbistanının maliyyəsi və diplomatiyası, Pakistanın nüvə potensialı və ordusu, üstəgəl Türkiyə silahlı qüvvələri və müdafiə sənayesi bu hərbi bloku "İslamın NATO"suna çevirəcək.

Türkiyəli ekspertlərin fikrincə, ABŞ-ın getdikcə öz və İsrail maraqlarına diqqət yetirdiyi bir vaxtda Türkiyə üçün bu, müstəqilliyini gücləndirməyin bir yoludur.

Razılşma hələlik rəsmi təsdiq olunmasa da, prosesin sürətlə getdiyi bildirilir.

Xatırladaq ki, yanvarın 15-də Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan İstanbulda keçirilən mətbuat konfransında bu suala cavab vermişdi. O, "hazırda görüşlər və müzakirələr aparılır, lakin hələlik heç bir razılaşma imzalamamışıq", - deyə açıqlama vermişdi.

Fidan prezident Ərdoğanın vizyonunun daha geniş: "bütün ölkələrin təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşlıq edə biləcəyi, bir-birinə etibar edə biləcəyi və problemləri xarici müdaxilə olmadan həll edə biləcəyi inklüziv regional platforma yaratmaq" olduğunu vurğulamışdı.

Belə bir ittifaq yaratmaq mümkündürmü? Türkiyənin Azərbaycandakı keçmiş hərbi attaşesi, ehtiyatda olan general Yücel Karauzun fikrincə, buna nəzəri əsas var: “Türkiyə-Pakistan: Müdafiə sənayesi və təlimlər artıq güclüdür. Pakistan-Səudiyyə Ərəbistanı: hərbi təlim, məsləhət və kadrların yerləşdirilməsi sahəsində uzun müddətdir əlaqələrimiz var. Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı: son illərdə normallaşma və strateji dialoq güclənib. Bu üç dekommunizasiya arasında tamamilə üst-üstə düşən maraqlar var: Regional qeyri-sabitliyə nəzarət, müdafiə sənayesində təchizat zəncirinin diversifikasiyası, tamamilə ABŞ-dan asılı olmayan təhlükəsizlik arxitekturaları. Amma “rəsmi ittifaq” çətindir. Bu səbəblərə görə: Türkiyənin NATO-ya üzvlüyü, Səudiyyə Ərəbistanının ABŞ ilə təhlükəsizlik sahəsində dərin əlaqələri, Pakistanın Çinlə münasibətlərdə strateji prioritetləri. Beləliklə, yarana biləcək quruluş çox güman ki: "Təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində üçtərəfli əməkdaşlıq platforması" (birgə təlimlər, texnologiya mübadiləsi, təlim, məsləhət) ola bilər”.

Birlik yaradılsa nə olacaq sualına cavab verən general deyib: “Mümkün format: Birgə hərbi təlimlər (yer-hava-dəniz), Hava Hücumundan Müdafiə, İHA / Siha, elektron müharibə əməkdaşlığı, müdafiə sənayesinin birgə istehsalı və təchizatı, böhran anlarında hərbi-siyasi koordinasiyası, lakin avtomatik müdaxilə olmadan. Yəni, ümumi müdafiə nöqtəsi, ümumi saxlama və potensial hovuzu”.

Onun regional nəticələri nə olacaq? Y.Karauzun fikrincə, yeni balans baxımından İran, İsrail və ABŞ oxları baxımından yeni tarazlıq, Körfəz təhlükəsizliyi yalnız ABŞ-a yönəlməyi dayandırır: “İslam dünyasında psixoloji təsir: “Təhlükəsizlik yalnız Qərbə dəstək olmadan mümkündür" fikri, Pakistanın nüvə nəzarəti + Türkiyənin adi gücü + Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə imkanları strateji birləşməsi. ABŞ və İsraili təqib diqqətli istiqamətləri: Heç bir açıq-aşkar ziddiyyət deyil, ancaq nəzarət olunan məsafə, xüsusilə hava hücumundan müdafiə və uzunmənzilli sistemlər həssas başlıqlara çevrilir. İran baxımından mesaj: Birbaşa düşmənçilik deyil, ancaq "birtərəfli nüfuz genişlənməsinə"qarşı tarazlıq siqnalıdır. Ərdoğanın səfəri bu fonda necə qəbul edilməlidir? Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Səudiyyə Ərəbistanına səfəri: Yalnız iqtisadi deyil, "Enerji + müdafiə + regional təhlükəsizlik" paketinin bir hissəsidir. Bu səfər "Yeni bir blok qururuq" mesajından daha çox "Türkiyə bu masada göz ardı edilə bilməz" mesajıdır”.

Pakistanın tanınmış ictimai-siyasi xadimi Tazin Akhtar isə deyib ki, bəzi KİV-lərin məlumatına görə, Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında müdafiə sazişinə qoşulmaqda maraqlıdır. Fakt budur ki, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı müsəlman dünyasında fərqli qrupları və istiqamətləri təmsil edir və bu razılaşmada onları birləşdirən yeganə şey hər iki ölkə ilə yaxşı münasibətləri olan Pakistandır? Bu vacib sualdır!

Bəli! əlbəttə, üstünlüklər var ki, bu üç ölkə birləşəcək, onların maliyyə mənbələri, ekspertləri, silahları, Silahlı Qüvvələri güclü blok təşkil edəcəklər. Bu, şübhəsiz ki, regional təhlükəsizliyi və sabitliyi gücləndirəcəkdir: “Türkiyə güclü bir müdafiə sənayesinə sahibdir. Müdafiə istehsal potensialı, nüvə potensialı və güclü silahlı qüvvələri olan Pakistan, maliyyə mənbələri və Asiya ilə Afrika arasında coğrafi mövqeyi olan Səudiyyə Ərəbistanı, Yaxın Şərqdə sabitliyi təşviq edərək regional münaqişələrin həllinə və gərginliyin azaldılmasına kömək edəcək güclü bir ittifaq yarada bilər.

Bu tərəfdaşlıq üç ölkəyə Qərb güclərindən asılılığını azaltmağa və strateji muxtariyyəti təşviq edərək öz təhlükəsizlik mexanizmlərini inkişaf etdirməyə imkan verərdi. Şimali Atlantika İttifaqı kəşfiyyat mübadiləsinə və regionda terrorizm və ekstremizmə qarşı birgə hərbi təlimlərin keçirilməsinə kömək edə bilər.

Tərəfdaşlıq, üç ölkənin iqtisadiyyatını stimullaşdıracaq müdafiə istehsalı və ticarət də daxil olmaqla iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə səbəb ola bilər.

Bununla birlikdə, bəzi analitiklər bu ittifaqın Yaxın Şərqdəki güc balansını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bilməyəcəyinə inanırlar, çünki bölgədəki təhlükəsizlik dinamikası mürəkkəbdir və bir çox amillərdən asılıdır. Bundan əlavə, alyansın uğuru üç ölkənin fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq və birlikdə səmərəli işləmək qabiliyyətindən asılı olacaq”.

Bu ittifaqın potensial problemləri və nəticələri bunlardır:

1. Üç ölkənin fərqli təhlükəsizlik prioritetləri var: Pakistan Hindistan və Əfqanıstan, Türkiyə kürdlərin, Suriya və Yunanıstanın döyüşkənliyindən, Səudiyyə Ərəbistanı isə İran, Yəmən və regional rəqabətdən narahatdır.

2. Pakistan bizi qıcıqlandıracaq vəziyyətdə deyil. Pakistan İrandan ucuz neft idxal etmir. İttifaq ABŞ və İsrail ilə münasibətləri potensial olaraq çətinləşdirə bilər, xüsusən də bu, onların bölgədəki təsirinə təhlükə kimi qəbul edilərsə.

3. Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanının bir çox regional və Afrika məsələlərində fikir ayrılıqları var. Pakistan artıq müdafiə sektorunda hər iki ölkə ilə əməkdaşlıq edir. Adi paktın bağlanması Pakistanın prioriteti deyil.

Ümumiyyətlə, Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında təklif olunan üçtərəfli müdafiə sazişi regional təhlükəsizlik və sabitliyi gücləndirmək potensialına malikdir, lakin onun uğuru üç ölkənin birlikdə səmərəli işləmək və Yaxın Şərqdəki mürəkkəb təhlükəsizlik dinamikasını idarə etmək qabiliyyətindən asılı olacaq.

Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən 2015-ci ilin dekabrında elan edilən Pakistan, Türkiyə, Malayziya və Körfəz ölkələri kimi Afrika, Yaxın Şərq və Asiya ölkələrindən ibarət olan "34 ölkə ittifaqı" İslam Hərbi Koalisiyası (IMC), İŞİD də daxil olmaqla terrorizmlə mübarizə aparır. Bu, üç ölkənin adıçəkilən Müdafiə Alyansına doğru irəliləməsi üçün baza təmin edir.

Cavid