Ukrayna üçün yeni zəmanət və Budapeşt dərsi: Yenə kağız üzərində söz, yoxsa..?

"1994-cü ilin Budapeşt Memorandumu ilə Ukraynanın təhlükəsizliyinə zəmanət verilməsi məsələsi ilə bağlı indiki vəziyyəti müqayisə etmək düzgün deyil".

Bunu Qaynarinfo-ya açıqlamasında siyasi şərhçi Arif Əliyev Ukraynanın təhlükəsizliyinə zəmanət verilməsi məsələsinin gündəmə gəlməsi fonunda, onu Kiyevin ərazi bütövlüyünə təminat verən, lakin bu təminatı təmin etməyən 1994-cü ilin Budapeşt Memorandumu ilə müqayisə edərkən deyib.

"Budapeşt Memorandumu imzalanan anda belə bilinirdi ki, o kağız parçasından başqa bir şey deyil. Çox keçmədi ki, həmin memorandum da öz qüvvəsini itirdi. Həmin dövrdə o, ancaq bir siyasi məqsədə xidmət edirdi və dərhal da öz funksiyasını yerinə yetirdi", deyə Arif Əliyev qeyd edib. 

İndiki halda isə Ukraynanın təhlükəsizliyilə bağlı sənəd imzalanarsa, Arif Əliyevin onun ciddi olacağına heç bir şübhəsi yoxdur:

"Çünki ortada olan qiymət çox böyükdür. Burada söhbət təkcə Ukraynanın təhlükəsizliyindən getmir. Bununla Avropa özü üçün də müəyyən təhlükəsizlik zəmanətini təmin edir. İkincisi, bu halda 6 müharibəni dayandırdığını desə də, Ukrayna müharibəsilə bağlı sülhə nail olmaq Tramp üçün daha böyük əhəmiyyətə malikdir".

Ekspert bildirir ki, bununla belə məsələ ətrafında suallar hələ də çox olaraq qalır:

"Ərazi mübadiləsilə bağlı söhbətin hansı səviyyədə yekunlaşacağı tam bəlli deyil. Təsadüfi deyil ki, son iki gündə gah Tramp, gah da Zelenski müxtəlif, hətta bəzən bir-birilə uzlaşmayan bəyanat, təkliflər verirlər. Məsələn, elə Kiyev üçün təhlükəsizlik zəmanəti üzrə görüşlərin Budapeştdə keçirilməsi təklifi. Odur ki, hələ aydın olmayan suallar çoxdur. Şübhələr böyük olsa da, Zelenski Putin görüşü baş tutarsa, həmin görüş yəqin ki, bir çox suallara cavab verəcək. Amma hansısa bir müqavilə imzalanarsa, onun ən azı müəyyən müddət ərzində ciddi sənəd olacağlna heç bir şübhə yoxdur".

Qeyd edək ki, 1994-cü ilin dekabrın 5-də Ukraynanın nüvə silahından imtina etməsi müqabilində onun ərazi bütövlüyünə təminat verilən Budapeşt Memorandumu imzalanıb. Həmin sənədi ABŞ, Böyük Britaniya, Rusiya və Ukrayna imzalayıb. Sonradan Fransa və Çin də sənədi dəstəkləyirlər. Sənədə əsasən ona imza atan dövlətlər Ukraynanın ərazi bütövlüyü və suverenliyini hörmətlə qorumağı, ona qarşı güc işlətməmək, iqtisadi təzyiq etməmək, BMT Təhlükəsizlik Şurası vasitəsilə təhlükəsizlik təminatını dəstəkləmək öhdəliyini götürdülər. Lakin ötən dövr göstərdi ki, Budapeşt Memorandumu Ukraynanın ərazi bütövlüyünə təminat vermək gücündə deyil. Memoranduma imza atanlardan biri, yəni Rusiya imzasına hörmət etməyərək, 2014-cü ildən başlayaraq Ukrayna ərazilərinin bir hissəsini işğal etdi. 

Bu gün Ukraynada və Qərbdə çoxları Budapeşt Memorandumunu "aldadıcı sənəd” kimi görür. Çünki Ukrayna nüvə silahını itirsə də, bunun müqabilində aldığı zəmanətlər işə yaramadı. İndi isə yenə Ukraynaya sülh müqabilində zəmanətlər məsələsi müzakirə edilir. Hətta belə bir görüşün Budapeştdə keçirilməsi söhbəti də var. Zelenski bu variantda isti yanaşmadığını bildirib.

Rüfət Sultan