Aqil Məmmədov: Budapeşt Bəyannaməsi üzərində işlər yekunlaşdırılır

"Mayın 21-də Macarıstanın paytaxtı Budapeşt Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin dövlət başçılarının qeyri-rəsmi zirvə toplantısına ev sahibliyi edəcək. Macarıstanın Baş naziri Viktor Orbanın ev sahibliyində keçiriləcək bu zirvədə Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan prezidentləri, eləcə də müşahidəçi statuslu ölkələrin nümayəndələrinin iştirakı gözlənilir. Bu, TDT tarixində ilk dəfədir ki, zirvə müşahidəçi ölkənin ərazisində təşkil olunur. Fakt özü təşkilatın geosiyasi miqyasını genişləndirmək niyyətinin və yeni mərhələyə keçidinin rəmzi sayıla bilər".

Bunu Oxu.Az-a açıqlamasında politoloq Aqil Məmmədov bildirib.

"Zirvə ərəfəsində diplomatik kanallar vasitəsilə "Budapeşt Bəyannaməsi" üzərində işlər yekunlaşdırılır. Bəyannamənin sammitin sonunda qəbul ediləcəyi gözlənilir. Bu sənəd təşkilatın gələcək strateji istiqamətləri baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyacaq. Zirvə, həmçinin Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya Sammitindən və bəzi Mərkəzi Asiya ölkələrinin yunan Kiprində səfirlik açmaq qərarından sonra liderlər səviyyəsində ilk yüksəksəviyyəli təmas olacaq. Bu qərarın yaratdığı siyasi disbalans Budapeştdə müzakirə ediləcək əsas mövzulardan olacaq. Xüsusilə, Şimali Kiprlə bağlı liderlər arasında həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi müzakirələrin aparılması gözlənilir".

Politoloqun sözlərinə görə, güman edilir ki, sammitin nəticəsi olaraq TDT-yə üzv ölkələr Şimali Kiprdə təmsilçilik ofislərinin açılması ilə bağlı siyasi qərar qəbul edə bilərlər. Belə bir addım rəsmi tanınma kimi qiymətləndirilməsə də, diplomatik protokollarda təmsilçilik ofisi anlayışı tanınmanın yumşaq forması hesab oluna bilər. Bu isə Şimali Kiprin beynəlxalq legitimlik uğrunda mübarizəsində əhəmiyyətli mərhələ ola bilər:

"TDT-yə üzv ölkələrin belə bir qərarı hüquqi arqumentlərlə əsaslandırması mümkündür. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi 2004-cü ildə keçirilmiş BMT-nin təklif etdiyi Annan Planı üzrə referendumdur. Bu plan Kiprin türk və yunan icmalarının federativ əsaslarla birləşməsini nəzərdə tuturdu. Referendum nəticələrinə əsasən, Kipr türkləri plana 64.91% səslə "Hə" deyərkən, yunan icması 75.83% səslə "Yox" dedi. Beləliklə, türk tərəfi beynəlxalq ictimaiyyətin təklif etdiyi sülh modelini dəstəkləmiş, yunan tərəfi isə rədd etmiş oldu. BMT və Aİ kimi qurumlar bu nəticələrdən sonra Kipr türklərinə qarşı tətbiq edilən təcridlərin aradan qaldırılmasının vacibliyi haqqında danışmağa başladılar. TDT ölkələri bu referenduma istinad edərək humanitar və mədəni əməkdaşlığın legitim əsaslar üzərində qurulduğunu bəyan edə bilərlər".

Təmsilçilik modelləri beynəlxalq praktikada

Bu sahədə ən çox istinad olunan presedent Tayvan modelidir. 1979-cu ildə ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilən "Taiwan Relations Act" adlı qanun bu ölkənin Çin Xalq Respublikası tərəfindən BMT-də tanınmasından sonra Tayvanla qeyri-rəsmi əlaqələrin davam etdirilməsi üçün hüquqi baza rolunu oynadı. ABŞ Tayvanda səfirlik əvəzinə "American Institute in Taiwan" adlı təmsilçilik ofisi yaratdı. Hazırda bu model Yaponiya, Almaniya, Kanada və digər ölkələr tərəfindən də tətbiq edilir.

Şimali Kiprə gəlincə, burada da analoji mexanizmlər mövcuddur. Hazırda Türkiyənin səfirliyi ilə yanaşı, ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, İtaliya kimi ölkələr Şimali Kiprdə müxtəlif formatlarda təmsil olunurlar. Aİ-nin də Lefkoşada dəstək ofisi fəaliyyət göstərir. Bu qurumlar vasitəsilə viza xidmətləri, konsulluq əməliyyatları və sosial-iqtisadi layihələr icra olunur.

Eyni zamanda Aİ-nin "Yaşıl Dəhliz" layihəsi çərçivəsində Kiprin yunan və türk icmaları arasında ticarət əlaqələri inkişaf etdirilir. Məsələn, 2017-ci ildə Şimali Kiprdən cənuba ixrac 4.7 milyon avro olduğu halda, bu rəqəm 2023-cü ildə 15.4 milyon avronu keçib. Turizm statistikasında da bu əlaqələrin artdığı müşahidə olunur: hava və dəniz yolu ilə gələnlərin əksəriyyəti Türkiyədən olsa da (1.5 mln) , quru yoluyla gələnlər arasında yunan Kipri ( 3 mln çox) önə çıxır.

TDT ölkələrinin Şimali Kiprdə təmsilçilik ofisləri açması sadəcə diplomatik jest deyil, həm də strateji mesaj ola bilər. Bu addım türk dünyasının inteqrasiyasının konkret siyasi və iqtisadi alətlərlə dəstəkləndiyini göstərər. Əgər bu proses uğurla həyata keçirilərsə, bir tərəfdən Şimali Kiprin mövqeyi güclənər, digər tərəfdən isə TDT-nin beynəlxalq müstəvidə nüfuzu artar.

Uzunmüddətli perspektivdə bu qərar türk dünyasının geosiyasi xəritəsində dönüş nöqtəsinə çevrilə bilər. Şimali Kiprdə təmsilçilik ofislərinin açılması, təşkilatın daha çevik, prinsipial və gələcəyə yönəlik siyasi iradə nümayiş etdirməsinin real göstəricisi ola bilər.