Unudulmuş sükutun harayı ANALİZ

İşğaldan azad edilən ərazilərdəki kütləvi məzarlıqlar sənədləşdirilməli və beynəlxalq təşkilatlara təqdim olunmalıdır

Son illərdə Azərbaycanda aşkar edilən kütləvi məzarlar – xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə – Ermənistan tərəfindən müharibə cinayətlərinin izlərini daşıyır. Bu faktların dünya ictimaiyyətinə təqdim olunması, BMT, AİHM, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi kimi beynəlxalq hüquqi və siyasi platformalarda rəsmiləşdirilməsi, Azərbaycanın haqq səsinin tanınması üçün əsas mexanizmdir. Lakin bu sahədə prosedur və institusional boşluqlar müşahidə olunur.

Qeyd edək ki, aprel ayında aparılan qazıntılar zamanı iki kütləvi məzarlıq aşkarlanıb. Əsir və itkin düşmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyası İşçi qrupu rəhbərinin müavini Eldar Səmədovun məlumatına görə, kütləvi məzarlıqlardan biri Şuşa şəhərinin yaxınlığında, Şuşa-Xankəndi və Şuşa–Laçın yolunun birləşməsində aşkar edilib. Orada aşkarlanan qalıqların ən azı 5 nəfərə aid olduğu ehtimal edilir: “Yol tikintisi aparıldığı üçün qalıqlar oradan götürülüb”. Digər məzarlıq isə Əsgəran-Xocalı yolunun üstündə aşkarlanıb. Bu məzarlıqda ən azı 7 itkin şəhidə aid meyit qalıqları aşkarlanıb: “Mütəxəssislərin rəyinə görə, qalıqlar mülki şəxslərə aiddir. Onlar qeyri-ənənəvi yolla dəfn olunublar”.

Tədqiqatlar Mərkəzinin icraçı direktoru, Vətəndaşların Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının sədri, hüquqşünas Sahib Məmmədov isə sosial şəbəkələrdə paylaşılan xəbərlə bağlı rəyində Azərbaycanda indiyədək aşkar edilmiş kütləvi məzar yerlərinin heç birinin BMT İnsan Hüquqları Şurasının “Məhkəmədənkənar cəzalar üzrə “Xüsusi Məruzəçisinin “Yeraltı xəritəsi” və hesabatında əks olunmadığını qeyd edib. Səbəbi də aşkar olunmuş kütləvi məzar yerinin Minnesota protokoluna uyğun sənədləşdirilməməsi və xüsusi məruzəçiyə hesabatların göndərilməməsidir: “Mən bunu 100 dəfə yazmışam və demişəm. Bunu XİN etməlidir. Sənədləşmə niyə aparılmır, hesabat niyə təqdim olunmur, buna müvafiq qurum cavab verməlidir. Əks halda özümüz ağlayıb özümüz kiriyəcəyik. Cinayətkar Ermənistan dövləti və erməni cəlladları isə cəzasız qalacaq”.

Məlumat üçün bildirək ki, BMT-nin qəbul etdiyi Minnesota Protokolu (tam adı: “İnsan Hüquqları İhlalları Nəticəsində Ölüm Halının Effektiv Araşdırılması üzrə Təlimat”) beynəlxalq standart olaraq, kütləvi məzarlıqların elmi əsaslarla sənədləşdirilməsi, forensik ekspertizası və müstəqil hesabatlaşdırma proseslərini tənzimləyir. Azərbaycanda bu istiqamətdə ilkin səylər göstərilsə də, sistemli yanaşma və beynəlxalq akkreditasiyalı mexanizm hələ də tam formalaşmayıb.

Sahib Məmmədovun qeyd etdiyi kimi, Azərbaycanda aşkar edilmiş kütləvi məzarlıqların beynəlxalq hüquqi müstəviyə çıxarılmaması ciddi bir boşluqdur və bu, təkcə hüquqi məsələ deyil — həm də siyasi, diplomatik və tarixi ədalətin təmin olunması məsələsidir.

Hüquq müdafiəçisinin də vurğuladığı kimi, bu məsələni ictimailəşdirmək və beynəlxalq tribunalara çatdırmaq Xarici İşlər Nazirliyinin məsuliyyətidir. Əgər sənədlər təqdim olunmur, faktlar “rəsmi formatda” tanınmırsa, Ermənistanın cinayətkar hərəkətləri beynəlxalq hüquqda sübut olunmamış qalır.

Biz beynəlxalq məhkəmələrdə ədalət axtarırıqsa, bu, təkcə emosional çağırışlarla yox, sistemli hüquqi hazırlıq, beynəlxalq standartlara uyğun sənədləşmə və diplomatik fəaliyyət yolu ilə aparılmalıdır. Azərbaycan, elmi əsaslı araşdırmalar, müstəqil ekspertiza və beynəlxalq hüquq mütəxəssislərinin iştirakı ilə faktlara əsaslanan bir "xəritə" və məruzə portfeli formalaşdırmalıdır.

Əks halda, “özümüz ağlayıb, özümüz kiriyəcəyik” və cinayəti törədənlər cavab verməyəcək.

Araşdırmaçı-jurnalist, Müstəqil Jurnalistlərə Texniki və Hüquqi Yardım İctimai Birliyinin sədri Asəf Quliyev Sherg.az-a açıqlamasında deyib ki, bu mövzu çox həssas və eyni zamanda strateji əhəmiyyətə malikdir. O, Ermənistanın Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi kütləvi qırğınlar, deportasiyalar və mədəni irsin məhv edilməsi kimi cinayətlərin beynəlxalq səviyyədə layiqincə qiymətləndirilmədiyini qeyd edib. Bu faktların sənədləşdirilməsinin və beynəlxalq təşkilatlara təqdim olunmasının vacibliyini vurğulayıb: