Uşaq neçə saat məktəbdə qala bilər? Azərbaycanda DƏRS YÜKÜ

Səhər məktəbə gedən, günün böyük hissəsini dərsdə keçirən, evə qayıtdıqdan sonra isə ev tapşırıqları və əlavə hazırlıqla məşğul olan şagirdlər üçün təhsil faktiki olaraq tam iş gününə çevrilə bilər. Bəs uşağın gündə neçə saat dərs keçməsi normaldır və Azərbaycanda müəyyən edilən dərs yükü bu baxımdan nə göstərir?

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzuda hazırladığı materialı təqdim edirik:

Azərbaycanda 2026–2027-ci tədris ili üçün tədris planları artıq təsdiqlənib. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, sənədlərdə müxtəlif təhsil səviyyələri üzrə fənlər və onların həftəlik dərs yükü müəyyən edilir.

Mövcud sanitariya-gigiyena normaları isə şagirdlərin maksimum məcburi dərs yükü ilə bağlı konkret hədlər müəyyənləşdirir. Beşgünlük tədris həftəsində I sinif üçün həftəlik maksimum yük 20, II–IV siniflərdə 25, V sinifdə 28, VI sinifdə 29, VII sinifdə 31, VIII–IX siniflərdə 32, X–XI siniflərdə isə 33 dərs saatıdır. Altıgünlük tədrisdə yuxarı siniflərdə bu göstərici 36 saata qədər çata bilir.

Burada “saat” ifadəsi adi 60 dəqiqəlik saat kimi qəbul edilməməlidir. Ümumtəhsil məktəblərində bir dərs məşğələsinin müddəti əsasən 45 dəqiqə müəyyən edilir. Sanitariya tələblərində də V–XI siniflərdə dərsin 45 dəqiqədən artıq olmaması göstərilir.

Məsələn, həftədə 33 dərsi olan yuxarı sinif şagirdi beşgünlük sistemdə orta hesabla gündə 6–7 dərsdə iştirak edir. Yeddi dərsin özü 315 dəqiqə, yəni 5 saat 15 dəqiqə sırf dərs vaxtı deməkdir. Fasilələr də əlavə olunduqda şagirdin məktəbdə qalma müddəti rahatlıqla 6 saata yaxınlaşa və ya onu keçə bilər.

Bu göstərici beynəlxalq mənzərədən tamamilə qeyri-adi görünmür. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Şərqi Aralıq dənizi regionu üzrə məktəb sağlamlığı proqramında uşaqların məktəbdə orta hesabla gündə 6 saat vaxt keçirdiyi qeyd olunur. Lakin əsas məsələ yalnız məktəbdə keçirilən saatların sayı deyil. Həmin müddətdə uşağın nə qədər fasiləsiz oturduğu, hərəkət imkanları, qidalanması və istirahəti də əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın təhsil proqramı normalarında buna görə dərslər arasında 5–10 dəqiqəlik fasilələr, ikinci və ya üçüncü dərsdən sonra isə daha uzun fasilələr nəzərdə tutulur. Sənəddə fasilələrin mümkün qədər açıq havadan istifadə və hərəkətli oyunlarla təşkil olunmasının zəruriliyi də göstərilir.

Xüsusilə birinci sinif şagirdlərinə münasibətdə daha qoruyucu yanaşma müəyyən edilib. Onların beşgünlük tədris həftəsində oxuması, gündə dörd dərsdən artıq dərs keçməməsi və həftənin ortasında nisbətən yüngülləşdirilmiş tədris gününün təşkil edilməsi nəzərdə tutulur. Tədris gününün ortasında dinamik fasilənin tətbiqi də normalarda yer alır.

Ancaq valideynlərin gündəlik həyatda gördüyü yük yalnız məktəb cədvəlindən ibarət deyil. Uşaq məktəbdən çıxdıqdan sonra ev tapşırığı edir, repetitor yanına gedir, hazırlıq kursunda iştirak edir və bəzən axşam saatlarında yenidən dərsə qayıdır. Belə halda rəsmi məktəb yükü normalar daxilində olsa belə, uşağın ümumi gündəlik akademik məşğuliyyəti xeyli arta bilər.

Məhz buna görə “şagird neçə saat məktəbdə qalmalıdır?” sualına bütün yaşlar üçün vahid rəqəmlə cavab vermək düzgün deyil. Yaş artdıqca akademik yükün yüksəlməsi normal hesab edilir. Ancaq dərs saatlarının artırılması avtomatik olaraq daha yaxşı nəticə demək deyil. UNESCO-nun təhsil materiallarında da tədris vaxtının vacib olduğu, lakin həmin vaxtdan necə istifadə edilməsinin nəticə baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığı vurğulanır.

Azərbaycandakı qaydalar da dərs cədvəlinin şagirdlərin gündəlik və həftəlik əqli gərginliyi nəzərə alınmaqla hazırlanmasını tələb edir. Aşağı siniflərdə daha ağır fənlərin musiqi, təsviri incəsənət, texnologiya və fiziki tərbiyə ilə növbələşdirilməsi, yuxarı siniflərdə isə müxtəlif istiqamətli fənlərin balanslaşdırılması nəzərdə tutulur.

Beləliklə, problem yalnız uşağın məktəbdə 5, 6 və ya 7 saat qalması deyil. Əsas məsələ məktəb, ev tapşırığı, əlavə hazırlıq, istirahət, fiziki aktivlik və yuxu arasında tarazlığın qorunmasıdır. Şagird səhərdən axşamadək fasiləsiz akademik rejimdədirsə, məktəbdəki rəsmi dərs yükü normaları onun real gündəlik yükünü tam göstərməyə bilər.

Fasilə də dərs qədər vacibdir

Azərbaycanda məktəb həyatında diqqətdən kənarda qalan məsələlərdən biri də şagirdlərin fasilə vaxtını necə keçirməsidir. Valideynlərin və şagirdlərin müşahidələrinə görə, bəzi müəllimlər, xüsusilə aşağı siniflərdə uşaqların dəhlizdə qaçması, yıxılması və ya başqa problem yaşanması ehtimalından çəkinərək fasilə zamanı onların sinif otağından çıxmasına imkan vermirlər. Nəticədə uşaq 45 dəqiqə dərsdə oturduqdan sonra növbəti dərsə qədər olan qısa istirahət müddətini də eyni otaqda keçirir. Halbuki fasilənin məqsədi yalnız dərsin bitməsi deyil, uşağın hərəkət etməsi, zehni gərginlikdən uzaqlaşması və növbəti dərsə hazırlaşmasıdır. Digər problem məktəblərin fiziki imkanları ilə bağlıdır. Azərbaycanda bir sıra məktəblərdə geniş həyət, yaşıllıq və şagirdlərin fasilə zamanı təhlükəsiz şəkildə açıq havaya çıxa biləcəyi uyğun məkanların məhdud olması bu imkanı daha da azaldır. Mövcud təhsil proqramı normalarında isə fasilələrin mümkün qədər açıq havadan istifadə və hərəkətli oyunlarla təşkil edilməsi nəzərdə tutulur. Buna görə dərs yükünü qiymətləndirərkən yalnız dərslərin sayına deyil, uşağın gün ərzində nə qədər hərəkət və real istirahət imkanı əldə etdiyinə də baxmaq lazımdır.