ÜST: Qlobal xərçəng yükünün artacağı proqnozlaşdırılır

Bakı, 5 fevral, AZƏRTAC

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) Xərçənglə Mübarizə Proqramının rəhbəri, cərrahi onkologiya mütəxəssisi Andre İlbavinin açıqlamalarına əsasən, qlobal xərçəng yükünün qarşıdakı 20 il ərzində iki dəfə artacağı proqnozlaşdırılır. Xərçəng hazırda dünyada ən çox ölümə səbəb olan ikinci xəstəlikdir və hər beş nəfərdən biri bu xəstəliyə yoluxur.

AZƏRTAC Anadolu Agentliyinə istinadla xəbər verir ki, xərçəng anormal hüceyrələrin nəzarətsiz böyüməsi ilə xarakterizə edilən geniş bir xəstəlik qrupu olmaqla yanaşı, demək olar ki, istənilən orqan və ya toxumada meydana çıxa bilər. Hazırda 200-dən çox xərçəng növü mövcuddur və onlar meydana gəldiyi toxumaya əsasən adlandırılır. Türkiyədə həm kişilər, həm də qadınlar arasında ən çox rast gəlinən xərçəng növü dəri xərçəngidir. Kişilərdə ağciyər, prostat, kolon, düz bağırsaq, mədə və mədəaltı vəzi xərçəngləri daha çox rast gəlinən növlər arasındadır. Qadınlarda isə döş, ağciyər, bağırsaq, düz bağırsaq, uşaqlıq boynu, yumurtalıq, mədə və mədəaltı vəzi xərçəngləri daha geniş yayılıb.

Xəstəliyin erkən aşkarlanması ölüm riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Mütəxəssislər xərçəngin ilkin əlamətlərinə qızdırma, yorğunluq, ağrı, bədənin müxtəlif hissələrində müşahidə edilən kütlələr, qanaxmalar, öskürək, xoruldama, həmçinin dəri, bağırsaq və sidik ifrazatında dəyişikliklər kimi simptomların daxil olduğunu bildirirlər. Əlavə olaraq, gözlənilməz arıqlama da potensial xərçəng əlaməti kimi qeyd olunur. Xərçəngin yaranmasına təsir edən amillər dəyişməz (yaş, cins və genetik faktorlar) və dəyişdirilə bilən (tütün və alkoqol istifadəsi, hava çirkliliyi, qeyri-sağlam qidalanma, fiziki hərəkətsizlik və artıq çəki) faktorlar olmaqla iki əsas qrupa bölünür. A.İlbavinin sözlərinə görə, xərçəngin təxminən 5-10 faizi genetik risk faktorları ilə əlaqəlidir, lakin tütün istifadəsi xərçəngdən ölüm hallarının 20-25 faizinə səbəb olur. İlkin profilaktika xərçəngin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Sağlam çəkinin qorunması, balanslı qidalanma, tütün və alkoqol istifadəsindən çəkinmə, fiziki aktivliyin artırılması, yuxu keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması və stress səviyyələrinin idarə edilməsi xəstəliyin qarşısının alınması üçün əsas tövsiyələr sırasındadır. Günəş şüalarından qorunmaq, kimyəvi maddələrə və radiasiyaya məruz qalmağı məhdudlaşdırmaq, həmçinin Hepatit B və HPV peyvəndi almaq da effektiv profilaktik tədbirlər arasındadır. İkinci dərəcəli profilaktika, xərçəngin erkən diaqnozuna yönəlmiş müayinə və testləri əhatə edir. HPV testi, uşaqlıq boynu xərçəngi müayinəsi, mamoqrafiya, kolonoskopiya və genetik testlər bu prosesin əsas hissələridir. Erkən diaqnoz ölüm nisbətlərini azaltmağa kömək edən əsas strategiyalardan biri hesab olunur. Üçüncü dərəcəli profilaktika isə xəstəliyin uzunmüddətli təsirlərini minimuma endirmək məqsədi daşıyır. Bu mərhələdə cərrahiyyə, radioterapiya, kemoterapiya, hormon terapiyası, genetik və hədəf terapiya kimi müalicə üsulları tətbiq olunur. Son illərdə xərçəng müalicələrində immunoterapiya, fərdi yanaşmalar və müasir diaqnostik metodlar diqqət mərkəzindədir. Xərçəng nisbətləri ölkələrin inkişaf səviyyəsi ilə sıx bağlıdır. Avropa, Şimali Amerika və Okeaniya regionlarında xərçəngin yayılma göstəriciləri yüksək olduğu halda, Afrikada bu göstəricilər daha aşağıdır. A.İlbavinin sözlərinə görə, yüksək gəlirli ölkələrdə tütün və spirt istifadəsi, fiziki hərəkətsizlik və qeyri-sağlam qidalanma kimi faktorlar xərçəng yükünün artmasına səbəb olur. Lakin bu ölkələr infeksiyaya bağlı xərçəng növlərinin qarşısını almaq baxımından daha yaxşı göstəricilərə malikdirlər. Xərçəng yükünün artmasının səhiyyə sistemlərinə ciddi təzyiq göstərəcəyi bildirilir. Xüsusilə, xərçəngin idarə edilməsi və müalicəsi üçün yetərli infrastruktura malik olmayan ölkələr bu artımdan daha çox təsirlənəcək. Əgər vaxtında müvafiq tədbirlər görülməzsə, xərçəng müalicəsinin yüksək maliyyətləri və səhiyyə sistemlərində bərabərsizliklər ciddi problemlərə səbəb ola bilər. A.İlbavi bildirib ki, bəzi ölkələrdə xərçəng yükünün qarşıdakı 20 il ərzində iki dəfə artması gözlənilir və bu artımın əsasən xərçənglə mübarizə proqramlarının yetərincə inkişaf etmədiyi ölkələrdə müşahidə ediləcəyi ehtimal olunur.

Xərçəngin qlobal miqyasda yükünün artması ilə bağlı proqnozlar erkən diaqnoz və effektiv profilaktika tədbirlərinin vacibliyini bir daha vurğulayır. Xüsusilə, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə xərçənglə mübarizə strategiyalarının gücləndirilməsi və səhiyyə sistemlərinin bu artıma uyğun şəkildə təkmilləşdirilməsi həyati əhəmiyyət kəsb edir. Profilaktik tədbirlərin genişləndirilməsi və erkən diaqnoz imkanlarının artırılması, xərçənglə bağlı ölüm hallarının azaldılmasında mühüm rol oynaya bilər.