Valideyn incikliyi uşaqlara necə təsir edir?

Bəzi şeylər izsiz keçmir. Qırılmış oyuncaq, söz verilib amma yerinə yetirilməyən gəzinti planı və ya uşağın ən səmimi hisslərini bölüşmək istədiyi anda deyilən “məni narahat etmə, məşğulam” kimi ifadələr onun yaddaşında dərin iz buraxır.

Lent.az xarici mediaya istinadən xəbər verir ki, biz çox vaxt uşaqlıq dövrünü qayğısız bir mərhələ kimi görürük. Halbuki məhz bu dövrdə insanın gələcək psixoloji vəziyyətinin təməli formalaşır və bu prosesdə əsas rolu valideynlər oynayır. Burada məsələ qəsdən edilən sərt davranışlar deyil, daha çox gündəlik həyatda olan diqqətsizlik və emosional həssaslığın çatışmazlığıdır.

Valideynlər bunu yorğunluq və ya məşğulluqla izah etsələr də, uşağın daxili dünyasında bu, fərqli qəbul olunur. Valideyn uşağın gözləntilərini doğrultmadıqda, onun istəklərini görməzdən gəldikdə və ya uşağın haqsız saydığı bir səbəbə görə cəzalandırdıqda, onun daxili dünyasında “çat” yaranır. Böyüklər bunu kiçik bir itaətsizlik kimi görsə də, uşaq bunu sevgi və təhlükəsizlik itkisi kimi hiss edir.

Məsələn, məktəbəqədər yaşlı uşaqlar düşünür ki, iki boşqab sındıran uşaq daha çox cəza almalıdır, hətta o bunu kömək etmək üçün etsə belə. Bu isə göstərir ki, uşaqlar nəticəyə görə deyil, niyyətə görə qiymətləndirmə aparırlar. Əgər valideyn yalnız nəticəyə baxaraq qışqırır və ya cəzalandırırsa, uşaq bunu ədalətsizlik kimi qəbul edir.

Bu inciklik isə zamanla daxili qəzəbə və ya özünə inamsızlığa çevrilə bilər. Xüsusilə “əhəmiyyətsiz” görünən vəziyyətlər daha təhlükəlidir. “Boş şeydir, get oyna” kimi sözlər uşağın hisslərini dəyərsizləşdirir.

Valideyn fərqinə varmadan uşağın daxili dünyasında vacib bir şeyi dağıdır. Zaman keçdikcə bu münasibət əks təsir göstərə bilər. Uşaqlıqda hissləri nəzərə alınmayan insanlar böyüdükdə eyni soyuq münasibəti valideynlərinə göstərə bilərlər.

Psixoloqlar həmçinin travmanın nəsildən-nəslə ötürüldüyünü qeyd edirlər. Uşaqlıqda emosional diqqətsizlik yaşayan valideynlər ya həddindən artıq qoruyucu olur, ya da eyni soyuq münasibəti öz övladlarına ötürürlər.

Araşdırmalar göstərir ki, hətta anası psixoloji travma keçirmiş körpələrdə belə qorxuya reaksiya verən beyin strukturları fərqli inkişaf edə bilər. Yəni uşaq dünyaya müəyyən narahatlıq meyli ilə gələ bilər. Uşağa ən güclü təsir edən amillərdən biri də valideynlərin bir-biri ilə münasibətidir.

Davamlı mübahisələr, qışqırıq və soyuq davranış uşağın təhlükəsizlik hissini sarsıdır. Araşdırmalar göstərir ki, münaqişəli ailələrdə böyüyən uşaqlarda yeniyetmə yaşlarında depressiya, narahatlıq və davranış problemləri daha çox müşahidə olunur. Onlar ya aqressiv olur, ya da özlərinə qapanırlar və çox vaxt ailədəki problemlərə görə özlərini günahlandırırlar. Maraqlıdır ki, mübahisənin özü deyil, onun necə aparılması daha vacibdir. Əgər valideynlər münaqişəni sakit və konstruktiv şəkildə həll edirlərsə, uşaq konfliktlərin təhlükəli olmadığını öyrənir.

Problem ondadır ki, bir çox valideyn hisslər haqqında danışmağı bacarmır. Böyüyən uşaqlar tez-tez “biz sənin üçün hər şeyi etdik” kimi sözlər eşidir və bu, onların hisslərinin dəyərsizləşdirilməsi deməkdir. Mütəxəssislər bildirir ki, incikliyin aradan qalxması üçün ən vacib şey üzr deyil, hisslərin qəbul edilməsidir. Sadəcə “bəli, belə oldu və sənə çətin idi” demək belə böyük təsir göstərir. Əgər uşaq səhv edibsə, ani cəza vermək əvəzinə onunla sakit şəkildə danışmaq, səbəbi izah etmək və etibarın vacibliyini anlatmaq daha düzgün yanaşmadır.

Ən vacib bacarıqlardan biri də öz səhvlərini qəbul etməkdir. Əgər siz qışqırmısınızsa və ya uşağa vaxt ayıra bilməmisinizsə, gec də olsa bunu etiraf etmək lazımdır. Hətta bir neçə gün sonra belə uşağa yaxınlaşıb “üzr istəyirəm, səni dinləyə bilmədim, indi səni başa düşmək istəyirəm” demək onun üçün çox önəmlidir. Hissləri qəbul edilən uşaq böyüdükdə həm özünü, həm də başqalarını anlayan və hörmət edən bir insan olur.