Vicdansızlar!!! Kimlərdir onlar?

Vicdan – insanın doğru ilə yanlışı ayırd etməsini təmin edən daxili bir səsdir. 

Sherg.az "ntv.com.tr"-yə istinadən xəbər verir ki, psixiatriya üzrə mütəxəssis Prof. Dr. Hakan Türkçapar, insanlarda vicdanın necə formalaşdığını və sağlam vicdanın əhəmiyyətini izah edir.

Gündəlik həyatda tez-tez eşitdiyimiz bir söz var: vicdan. Məsələn, bir uşağa, xəstəyə və ya yaşlı birinə zərər verən birinə dərhal “vicdansız” deyirik. İnsan davranışlarını qiymətləndirərkən bu ifadədən geniş istifadə edirik. Bəs vicdan nədir? Niyə insanlar vicdan baxımından bir-birindən fərqlənirlər?

Vicdan ən sadə şəkildə, insanın öz davranışlarını yaxşı və ya pis olaraq qiymətləndirməsini təmin edən daxili mühakimədir. Vicdan insana “Bu etdiyim düzgün idimi?” sualını düşündürən hissdir. Əgər davranışımız bir başqasına zərər veribsə, bizim üçün səhv və ya pisdirsə, edilməməli bir şeydirsə və biz onu etmisəksə, o zaman vicdan bizdə narahatlıq, peşmançılıq və günahkarlıq hissi yaradır. Deməli, bir insanın vicdanlı sayılması üçün, ümumilikdə davranışlarında və digər insanlarla, təbiətlə münasibətlərində doğru ilə yanlışı ayırd etməsi və doğru olmayanı etdiyi zaman narahatlıq hiss etməsi lazımdır. Vicdan yalnız ictimai qaydalara əməl etməklə kifayətlənməz, həm də şəxsin daxili mənəvi dəyərlərə əsasən özünü nəzarətdə saxlamasını təmin edir.

Vicdan, bir çox digər psixoloji xüsusiyyətlər kimi həm bioloji və irsi təməllərə malikdir, həm də insanın tərbiyəsi və yaşantıları ilə formalaşır. Beynin xüsusilə sosial davranış və empati ilə bağlı hissələri vicdani qərarlarda fəal rol oynayır. Ailə, məktəb, sosial çevrə və şəxsi təcrübələr də vicdanın formalaşmasına təsir göstərir. Uşaqlar əvvəlcə qaydaları yalnız xarici məcburiyyət kimi qəbul edirlər. Lakin böyüdükcə bu qaydaları daxilləşdirirlər – bir davranışı yalnız “qadağan olduğu üçün” deyil, “düzgün olmadığı üçün” etməməyi öyrənirlər. Vicdanın inkişafında ən önəmli psixoloji amillərdən biri empatidir.

Empati hissi inkişaf etmiş bir insan etdiyi hərəkətlərin başqalarına necə təsir etdiyini anlayır. Uşaqlıqda vicdanın inkişafını dəstəkləyən başqa bir amil – uşaqlara sərhəd qoyan, eyni zamanda onlara dəstək olan, şəfqət və diqqət göstərən valideynlik modelidir. Həddindən artıq sərt, cəzaya əsaslanan və ya laqeyd yanaşmalar isə uşaqların yalnız “cəza almamaq” üçün davranmasına səbəb olur. Bu da əsl vicdanın inkişafına mənfi təsir göstərir.

Vicdan inkişafı bir tərəfdən bioloji və genetik keçidli olan emosional empati qabiliyyəti ilə bağlıdır. Empati hissi zəif olan insanlar başqalarının acılarına biganə qalırlar və özlərini günahkar hiss etmirlər – beləliklə vicdan hissləri də zəif olur. Bu xüsusiyyət xüsusilə antisosial və ya narsisistik şəxsiyyət quruluşuna malik insanlarda müşahidə olunur.

Digər tərəfdə isə, kiçik bir səhv etdikdə belə özünü çox günahkar hiss edən, yəni vicdanı həddindən artıq inkişaf etmiş insanlar var. Hər şeyin ifratı kimi, vicdan və empati hissinin ifratı da zərərlidir. Obsesiv şəxsiyyət quruluşuna və ya depressiya keçirən insanlarda bu cür güclü günahkarlıq hissləri müşahidə edilə bilər. Belə hallarda vicdan artıq bir yol göstərici deyil, yükə çevrilir.

Vicdan vacibdir, çünki insanın yalnız başqalarına qarşı deyil, özünə qarşı da dürüst olmasını təmin edir. Eyni zamanda, fərdin cəmiyyətlə uyğun şəkildə yaşamasını da asanlaşdırır.

Vicdan hissinin zəif inkişafı laqeydlik və eqoistlik, həddindən artıq inkişafı isə insanın özünü daim günahkar və pis hiss etməsinə səbəb olur. Bu iki qrupda olan insanlar həm özlərinə, həm də ətrafdakılara zərər verirlər.

Unutmayaq: Sağlam vicdan sahibi olmaq təkcə bizi daha yaxşı insan etmir, həm də həm fərdin, həm də cəmiyyətin daha sülh içində və inkişaf etmiş olmasını təmin edir.