Xəzər sürətlə dayazlaşır: Vəziyyət nə qədər təhlükəlidir?

Dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsi olan Xəzər dənizi sürətlə kiçilmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. Son illərdə səviyyənin rekord həddə enməsi həm region ölkələrinin iqtisadiyyatına, həm də ekosistemə ciddi zərbə vurur. Limanların fəaliyyəti çətinləşir, nərə balığı və Xəzər suitisi kimi nadir növlərin məhv olma riski artır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu proses davam edərsə, yaxın onilliklərdə Xəzərin sahil zolağında yaşayan milyonlarla insan yeni reallıqlarla üzləşə bilər.

Metbuat.az xəbər verir ki, Xəzər dənizində uzun müddətdir müşahidə edilən ekoloji problemlərlə bağlı dünyanın tanınmış xəbər agentliyi “Reuters”də məqalə yayılıb.

Azərbaycanın ekologiya nazirinin müavini Rauf Hacıyev nəşrə bildirib ki, dənizin səviyyəsi onilliklərdir ki, aşağı düşür, lakin son göstəricilər bu tendensiyanın sürətləndiyini göstərir. Onun sözlərinə görə, son 5 ildə səviyyə 0,93 metr, son 10 ildə 1,5 metr, son 30 ildə isə 2,5 metr enib. Hazırkı azalma tempi isə ildə 20–30 sm təşkil edir:

“Sahil xəttinin geri çəkilməsi təbii şəraiti dəyişir, iqtisadi fəaliyyəti pozur və dayanıqlı inkişaf üçün yeni çağırışlar yaradır. Azərbaycanın Rusiyanı da əhatə edən birgə işçi qrupu ilk dəfə apreldə toplanıb və sentyabrda problemin monitorinqi və həlli ilə bağlı birgə proqramı onlayn təsdiqləməyi planlaşdırır.

Rusiya problemi əsasən iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirsə də, Azərbaycan həm də Xəzərə daxil olan suların 80%-ni təmin edən Volqa çayı üzərində Rusiyanın inşa etdiyi su anbarlarını səbəb kimi göstərir. Səviyyənin düşməsi artıq sahil əhalisinin və limanların fəaliyyətinə təsir göstərir. Təxminən 4 milyon insan Azərbaycanın sahil zolağında, ümumilikdə isə 15 milyon nəfər Xəzər regionunda yaşayır.

Bakı limanına daxil olmaq və burada manevr etmək gəmilər üçün çətinləşib, bu isə yükdaşıma qabiliyyətini azaldır və logistika xərclərini artırır”.

Nazir müavini Hacıyev əlavə edib ki, dəniz suyunun geri çəkilməsi bataqlıqları, laqünləri və qamışlıqları məhv edir, bəzi dəniz növlərinin isə həyatda qalmasını təhlükə altına qoyur:

“Ən böyük zərbə nərə balığına dəyir. Kürü üçün yüksək qiymətləndirilən bu balıq növü onsuz da məhv olmaq təhlükəsi ilə üz-üzədir. Onlar yay və payız mövsümlərindəki yaşayış areallarının təxminən 45%-ni itirir, ənənəvi kürüləmə yerlərinə gedə bilmirlər. Xəzər suitiləri də dənizin sahəsinin kiçilməsi və şimalda itən buz örtükləri səbəbindən təhlükə altındadır. Onlar məhz həmin buzlarda çoxalırdılar. Səviyyə 5 metr düşərsə, suitilər kürüləmə yerlərinin 81%-ni, 10 metr düşərsə isə demək olar ki, tamamilə əlverişli yerləri itirirlər”, – deyə Hacıyev xəbərdarlıq edib.

BDU-nun İqtisadi və sosial coğrafiya kafedrasının müdiri, coğrafiya elmləri doktoru, professor Çingiz İsmayılov Metbuat.az-a açıqlamasında bildirib ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması və enməsi əsasən iqlim prosesləri, yağıntı-buxarlanma balansı və dənizə daxil olan çayların səviyyəsi ilə bağlıdır.

Onun sözlərinə görə, tarix boyu Xəzərin səviyyəsi təbii proseslərin təsiri altında dəyişib və son 200 il ərzində bu dəyişikliklər 2–3 metr diapazonda baş verib. 1978–1994-cü illərdə səviyyə qalxsa da, sonradan yenidən enməyə başlayıb:

“Son beş–altı ildə Xəzərin səviyyəsi təxminən 1.8 metr enib. Riyazi modellərə görə, növbəti 20 ildə səviyyənin 9–18 metr enəcəyi proqnozlaşdırılır. Dünya Bankının ekspertləri isə bu azalmanın 4–5 metr ola biləcəyini bildirirlər”, – deyə alim vurğulayıb.

Mütəxəssis qeyd edib ki, bu dəyişikliklər qlobal iqlim dəyişikliyi və günəş fəallığının təsiri ilə bağlıdır. Günəş fəallığı artdıqda istiləşmə və buxarlanma güclənir, səviyyə düşür, fəallıq azaldıqda isə səviyyə yenidən qalxır.

İsmayılovun sözlərinə görə, səviyyənin dəyişməsi Xəzəryanı ölkələrin iqtisadiyyatına da ciddi təsir göstərir. Professor əlavə edib ki, sahil zonalarının idarə olunması üçün xüsusi proqramların hazırlanması vacibdir: “Əks halda, səviyyə dəyişiklikləri sahil ərazilərində inkişafın risklərini artıracaq və iqtisadi ziyana səbəb olacaq”.