Yaxın Şərqdə “şiddət” qlobal iqtisadiyyatı “tormoz”layır

Blokadaya qarşı blokada “bağlı kilidi” açacaqmı?

Ötən həftəsonu dünya ictimaiyyətinin diqqəti İslamabad şəhərinə yönəlmişdi. Pakistanın vasitəçiliyi ilə ABŞ və İran rəsmiləri arasında keçirilən görüşdə razılaşma əldə olunacağı təqdirdə, qlobal iqtisadiyyatın yenidən sabit axarına qayıda bilərdi. Xüsusilə, Vaşinqton və Tehranın uranın zənginləşdirilməsi və Hörmüz boğazı ilə bağlı məsələlərdə ortaq məxrəcə gəlməsi halında digər fikir ayrılıqlarının ikinci plana keçəcəyi ehtimal olunurdu. Lakin 14 günlük atəşkəs fonunda aparılan danışıqların ilk raundu nəticəsiz başa çatdı.

Belə ki, ABŞ nümayəndə heyətinə rəhbərlik edən vitse-prezident Cey. Di. Vens bəyan etdi ki, İran nüvə silahı əldə etmək imkanından imtina etməyib. İran tərəfi isə əksinə, Vaşinqtonun etimad yaratmaq üçün daha ciddi addımlar atmalı olduğunu vurğulayıb. Eyni zamanda, Pakistan rəsmiləri gərginliyin yenidən artmaması üçün tərəfləri təmkinli olmağa çağıraraq yeni danışıqlar mərhələsinin təşkilinə çalışacaqlarını bildirdilər. Xarici işlər naziri İshaq Dar isə atəşkəs öhdəliklərinə riayət olunmasının vacibliyini xüsusi qeyd etdi.

Digər tərəfdən, nüfuzlu “The Guardian” nəşri pakistanlı mənbələrə istinadən yazır ki, 21 saat davam edən danışıqlar gərgin və dəyişkən atmosferdə keçib, tərəflər arasında emosional dalğalanmalar müşahidə olunub. Nəticədə, görüş bazar günü səhər saatlarında uğursuz başa çatdıqdan sonra tərəflər yenidən sərt ritorikaya qayıdıblar. Məhz bundan sonra vəziyyət daha da kəskinləşib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazına nəzarəti ələ keçirmək məqsədilə bu su yolunun blokadaya alınacağını bəyan edib. Onun sözlərinə görə, ABŞ hərbi gəmiləri münaqişə başlayandan sonra İrana ödəniş etmiş bütün gəmiləri müəyyən edərək saxlayacaq, eyni zamanda, Tehran tərəfindən “təhlükəli zona” elan edilən ərazilərdə mina təmizləmə əməliyyatları aparacaq. Bununla belə, boğazda yerləşdirilən minaların sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.

Çin Hörmüz boğazının blokadaya alınmasının beynəlxalq ictimaiyyətin maraqlarına zidd olduğunu bəyan edərək bütün tərəfləri təmkinli davranmağa çağırıb. Rəsmi Pekin hesab edir ki, belə bir addım qlobal enerji təhlükəsizliyinə ciddi risklər yarada bilər. Qeyd edək ki, müharibədən əvvəl İran neft ixracının böyük hissəsi dünyanın ən iri xam neft idxalçısı olan Çinə yönəlirdi ki, bu da Pekinin mövqeyini daha həssas edir. Bu kontekstdə, Çinin xarici işlər naziri Vang Yi Pekində BƏƏ Prezidentinin Çin üzrə xüsusi elçisi Xaldun Xəlifə əl-Mübarəklə görüşü zamanı bildirib ki, Hörmüz boğazı üzərində hər hansı blokada təşəbbüsü ümumi beynəlxalq maraqlara xidmət etmir. Onun sözlərinə görə, Çin Körfəz Ərəb dövlətlərinin təhlükəsizlik narahatlıqlarını anlayır və böhranın həlli yalnız siyasi-diplomatik vasitələrlə, davamlı və hərtərəfli atəşkəs əsasında mümkündür.

Bu arada mövcud gərginliyin iqtisadi təsirləri də özünü açıq şəkildə göstərir. Məlumata görə, ABŞ və İsrailin İrana qarşı hava zərbələrindən sonra təxminən 100 tanker Hörmüz boğazından keçərək hər dəfə 2 milyon dollara qədər ödəniş edib. Bu gəmilərin əksəriyyəti İran neft məhsullarını Çin və Hindistana daşıyırdı ki, onların qarşısının alınması ABŞ-ın bu ölkələrlə münasibətlərinə əlavə təzyiq yarada bilər.

Eyni kontekstdə, ABŞ prezidentinin blokada qərarı enerji bazarlarında qiymət artımına səbəb olub. Aprelin 13-nə olan məlumata görə, Londonun ICE birjasında “Brent” markalı neftin bir barelinin qiyməti 6,54 dollar artaraq 101,74 dollara, Nyu-Yorkun NYMEX birjasında isə “Light” markalı neft 7,44 dollar bahalaşaraq 104,01 dollara çatıb. “Financial Times”a danışan “Energy Aspects” şirkətinin analitiki Amrita Sen bildirib ki, real blokada baş verməsə belə, bazarda gündəlik neft çatışmazlığı 10 milyon bareldən 11,7 milyon barelə yüksələ və qiymətlər 110 dolları keçə bilər.

Digər tərəfdən, yaranmış vəziyyət ən çox Asiya bazarına təsir göstərir. Əvvəllər sanksiyalar səbəbindən Yaxın Şərqə yönələn Hindistan, hazırda həm müharibə, həm də boğazdakı məhdudiyyətlər səbəbindən çətinliklərlə üzləşib. Xarici nəşrlər yazır ki, ölkənin iri neftayırma zavodları ABŞ-ın Rusiyaya qarşı sanksiyaları müvəqqəti yumşaldacağına ümid edir. 2026-cı ilin əvvəlindən Hindistanın Rusiyadan gündəlik neft idxalı 1,98 milyon barel təşkil edib.

Körfəzdəki müharibə fonunda yaranan qıtlıq səbəbindən sutkada emal gücü 400 min barel olan “Nayara energy” zavodu fəaliyyətini dayandırıb. İslamabadda başlayan danışıqlar zavodun yenidən işə düşəcəyi ilə bağlı ümid yaratsa da, nəticəsiz yekun bu prosesi də qeyri-müəyyən vəziyyətdə saxlayıb. Qeyd edək ki, aprelin əvvəlindən bu günə qədər Hindistan Rusiyadan ümumilikdə 60 milyon barel neft idxal edib.

Nəhayət, məsələnin başqa bir mühüm aspekti İranın boğazdan keçən gəmilər üçün rüsum tətbiq etmək planları ilə bağlıdır. ABŞ və Avropa mediası bu təşəbbüsün əlavə risklər yaratdığını bildirir. Ekspertlərin fikrincə, belə bir addım neftin qiymətini daha da artıracaq, çünki əlavə xərclər birbaşa bazar qiymətlərinə yansıyacaq. Üstəlik, hərbi gərginlikdən əvvəl bu marşrutdan ildə 20 mindən çox gəmi istifadə edirdi.

Bu kontekstdə, “Frontier Investments” şirkətinin rəhbəri Lui LaValle hesab edir ki, rüsum mexanizmi praktik baxımdan mümkündür. Onun hesablamasına görə, 2,2 milyon barel neft daşıyan tankerdən hər barelə 1 dollar tutulması 2,2 milyon dollar gəlir deməkdir. Neftin bir barelinin 90 dollar olduğu halda, ümumi yükün dəyəri 198 milyon dollar təşkil edir və bu fonda belə rüsumun ödənilməsi real görünür.

Bu yanaşma ilə İranın illik əlavə gəlirinin 7 milyard dollara çata biləcəyi bildirilir. İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin üzvü Əlaəddin Borucərdi isə bununla bağlı qanun layihəsinin hazırlandığını və yaxın vaxtlarda müzakirəyə çıxarılacağını açıqlayıb. Bununla yanaşı, Tehran keçid rüsumlarının ABŞ dolları əvəzinə Çin yuanı ilə ödənilməsini tələb edir.

Musa BAĞIRLI
XQ