Yeni dövrün modern perspektivləri

Azərbaycan–Çin münasibətlərində rəqəmsal texnologiyalar ön plana çıxır

2025-ci il aprelin 22-dən 24-dək Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Çinə dövlət səfəri yalnız ənənəvi diplomatik münasibətlərin möhkəmləndirilməsi deyil, eyni zamanda, gələcək yönlü strateji sahələrdə, xüsusilə də rəqəmsal texnologiyalar üzrə əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçidi baxımından mühüm bir dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Çinin son onilliklərdə texnologiya sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlər artıq onun qlobal miqyasda rəqəmsal transformasiyanın əsas lokomotivlərindən biri olması ilə ölçülür. Huawei, Alibaba, Tencent, Baidu kimi nəhəng texnologiya şirkətləri Asiya bazarları ilə yanaşı, dünya səhnəsində də texnoloji yeniliklərin öncülləridir. Çinin “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsü isə ölkənin rəqəmsal sferada geosiyasi iddialarını açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu təşəbbüs ÇXRin rəqəmsal infrastruktura və texnoloji sistemlərə dair gücünü digər ölkələrlə paylaşmaq istəyini nəzərdə tutur. Çinin “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsü ticarətin müasir versiyası kimi rəqəmsal texnologiyalar sahəsində inkişaf edən ölkələrə – xüsusilə, inkişaf etməkdə olan bazarlara – texnoloji yardımlar təklif edir. Çin bu layihə vasitəsilə öz texnoloji gücünü beynəlxalq səviyyədə artırmaqla bu ölkələrlə siyasi və iqtisadi əlaqələrini möhkəmləndirir.

Azərbaycan son illərdə rəqəmsallaşmanı sadəcə texnoloji inkişaf vasitəsi deyil, strateji dövlət prioriteti kimi qəbul etmiş və bu istiqamətdə ardıcıl və çevik siyasət yürütməyə başlamışdır. Prezident İlham Əliyevin liderliyi ilə formalaşan bu yanaşma ölkənin gələcəyinin konturlarını müəyyən edir. Çünki müasir dövrdə rəqəmsallaşma artıq iqtisadi və sosial inkişafdan kənar bir element deyil – bu, milli təhlükəsizlik, beynəlxalq rəqabət və diplomatik gücün əsas dayaqlarından biri hesab olunur.

Azərbaycanın qəbul etdiyi milli inkişaf strategiyalarında “rəqəmsal transformasiya”, “elektron hökumət”, “ağıllı şəhər və kənd” konsepsiyaları idarəetmədə şəffaflıq, vətəndaşməmur münasibətlərində etimad mühiti və iqtisadiyyatın rəqəmsal əsaslar üzərində diversifikasiyasını nəzərdə tutur. Xüsusilə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tətbiq edilən “ağıllı kənd” modeli Azərbaycanın rəqəmsal gələcəyinin “yerli nümunə üzərindən qlobal modelə” keçid strategiyasıdır və postmüharibə dövründə Azərbaycanın texnoloji yenidənqurma və dayanıqlı inkişaf vizyonunun bariz göstəricisidir.

Lakin belə iddialı planların gerçəkləşməsi yalnız daxili resurslarla məhdudlaşa bilməz. Müasir dünyada rəqəmsal suverenlik yalnız texnologiyaya sahib olmaqla deyil, həm də onu davamlı inkişaf etdirmək və xarici təsirlərə qarşı dayanıqlı hala gətirməklə mümkündür ki, bu da dövlətləri beynəlxalq tərəfdaşlarla – xüsusilə Çin, Koreya, Yaponiya, Avropa İttifaqı ölkələri və ABŞ kimi texnoloji güc mərkəzləri ilə qurulacaq strateji əməkdaşlığı zəruri edir. Məhz bu nöqtədə Çinlə əməkdaşlıq Azərbaycanın qarşısında tamamilə yeni mənzərələr açır və bu, gələcəyi birgə dizayn etmək üçün yaradılan strateji imkanlar platformasıdır. Çin artıq sadəcə iri texnologiya istehsalçısı olmaqla yanaşı, bu texnologiyaları qlobal güc balansının formalaşdırılmasında istifadə edən bir güc kimi tanınır. Azərbaycanın isə bu dinamikanın fəal iştirakçısı olmaq niyyəti getdikcə daha aydın görünür.

Bu əməkdaşlıq özünü xüsusilə Qarabağ bölgəsində hiss etdirə bilər. Əgər Çin texnologiyası ilə bu ərazi “ağıllı bölgə”yə çevrilərsə, nəticədə bu amil informasiya axınlarının idarə olunması, təhlükəsizlik sistemlərinin rəqəmsallaşması və idarəetmədə çevikliyin artırılması demək olacaq. Bununla yanaşı, iqtisadi inkişaf və siyasi dayanıqlığın möhkəmlənməsi üçün güclü zəmin də məhz Çin texnologiyalarının istifadəsi ilə ola bilər.

Rəqəmsal tərəfdaşlığın ən önəmli aspektlərindən biri də insan kapitalına yönəlik strategiyadır. Texnologiya alqoritmlərlə deyil, insanlarla işləyir. Azərbaycanın gələcək texnoloji yönümlü kadrlarının Çin təcrübəsindən faydalanması, bu sahədə ortaq tədqiqatların aparılması və bilik transferinin sistemli şəkildə təşkili yeni bir texnoloji mədəniyyətin formalaşmasına səbəb ola bilər. Fikrimizcə, bu amil strateji düşüncə və qlobal texnoloji rəqabətdə yer tutmaq üçün gərəkli olan dünyagörüşüdür.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin Çinə dövlət səfəri xüsusilə əhəmiyyətlidir. Rəqəmsal sahədə dünyanın aparıcı dövlətlərindən biri olan Çinlə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi Azərbaycanın rəqəmsallaşma siyasətinə beynəlxalq dəstəyin cəlb olunması baxımından əhəmiyyətli mərhələdir. Prezident İlham Əliyev rəqəmsal diplomatiyanın yeni formalarının təşəkkül tapmasına və Azərbaycanın bu transformasiyanın öncül oyunçularından birinə çevrilməsinə şərait yaradır. Onun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən siyasətlər Azərbaycanın beynəlxalq imicində də mühüm dəyişikliklər yaradır. İndi Azərbaycan yalnız enerji ixrac edən ölkə kimi deyil, həm də rəqəmsal həllər və innovativ yanaşmalar ixrac edə biləcək bir mərkəz kimi tanınır. Azərbaycan üçün bu əməkdaşlıq rəqəmsal gələcək üçün qurulan körpüdür. Çinlə birgə bu körpünü inşa etmək isə siyasi baxımdan ağıllı bir yanaşmadır. Çünki gələcək təkcə kim daha çox enerji və ya əraziyə sahibdir sualına deyil, kim informasiyanı daha yaxşı idarə edə bilir – sualına cavab axtaracaqdır.

Rəqəmsal texnologiyaların qlobal güc strukturunu yenidən formalaşdırdığı bir dövrdə Azərbaycan və Çin arasında baş verən əməkdaşlıq həm də siyasi və strateji məna daşıyır. Artıq beynəlxalq münasibətlərdə sərhədlər informasiya axınlarında, süni intellekt alqoritmlərində və rəqəmsal suverenlik anlayışında çəkilir. Bu mənada 2025-ci ilin aprelində Prezident İlham Əliyevin Çinə rəsmi səfəri çərçivəsində imzalanan razılaşmalar gələcəyin yeni siyasi nizamına atılmış strateji addımlardır.

Çin və Azərbaycan arasında rəqəmsal texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq artıq ikitərəfli münasibətlərdən kənara çıxır və regionlararası güc münasibətlərinə təsir göstərə biləcək bir “rəqəmsal diplomatiya oxu”nun formalaşmasına xidmət edir. Mərkəzi Asiyadan Qafqaza, oradan Yaxın Şərqə qədər uzanan bu texnoloji dəhliz – Çinlə Azərbaycanın ortaq rəqəmsal təşəbbüsləri – həm regional sabitliyə töhfə verər, həm də bu bölgələrdəki rəqəmsal boşluqları dolduraraq yeni güc mərkəzi yarada bilər. Bakı ilə Pekin arasında imzalanan 20dən çox sənəd – o cümlədən, rəqəmsal iqtisadiyyat, intellektual mülkiyyət və aerokosmik sahələr üzrə əməkdaşlıq razılaşmaları – Azərbaycanın bu vizyonunun real konturlarını cızır və bu sənədlər Azərbaycanın texnoloji istehsal və innovasiya məkanına çevrilməsini hədəfləyir.

Burada diqqətçəkən məqam odur ki, Azərbaycan Çinin “Rəqəmsal İpək Yolu” təşəbbüsünün vacib qovşağına çevrilməkdədir. Bu isə ölkənin regional statusunu dəyişmək, onu yalnız tranzit ölkə deyil, texnoloji və intellektual məhsul istehsalçısı kimi təqdim etmək gücünə malikdir. Bu, həmd ə Rəqəmsal xidmətlərin inkişafı, kiber təhlükəsizlik və süni intellekt sahəsindəki ortaq layihələr, həmçinin Azərbaycanın rəqəmsal suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə yönəlib.

Azərbaycan Prezidentinin Çinə səfəri bu əməkdaşlıq üçün siyasi iradənin və strateji baxışın mövcudluğunu təsdiqlədi. İndi bu baxışın konkret layihələrə, ortaq platformalara və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığa çevrilməsi üçün münbit zəmin yaranıb. Azərbaycanın bu prosesə fəal və təşəbbüskar şəkildə qoşulması onun regionda rəqəmsal diplomatiya və texnoloji tərəfdaşlıq sahəsində lider mövqeyini gücləndirə bilər.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru