Yeni dünya sistemi

Dünya tarixinə bəşəriyyətin tərəqqisi baxımından ən mürəkkəb, dramatik, döyüşkən, eyni zamanda ən dinamik və məhsuldar əsr kimi daxil olmuş 20-ci əsrdə beynəlxalq münasibətlər sistemləri üç dəfə kökündən dəyişib. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Versal sistemi, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yalta-Potsdam sistemi yarandı və nəhayət, SSRİ və bipolyar sistemin aradan qalxmasından sonra müəyyən edilmiş, amma hələ tam formalaşmamış və öz adını almamış yenisi tərtib edildi. Beynəlxalq münasibətlər sistemləri ilə yanaşı, dünya siyasəti (ilk növbədə onun xarakteri) və dünyada qüvvələr nisbəti də köklü şəkildə dəyişdi.

Zamanla hər bir sistem öz xarakterik xüsusiyyətlərini inkişaf etdirdi. Onlar ilk növbədə dövrlərin xüsusiyyətlərinin, dünya siyasətinin əsas iştirakçılarının vəziyyətinin, maraq və məqsədlərinin təsiri altında formalaşdı. İlk iki sistem alimlər tərəfindən müxtəlif dərsliklərdə, elmi monoqrafiyalarda və xatirələrdə dəfələrlə tədqiq və təsvir edilib. Amma şiddətli mübarizə şəraitində gözümüzün önündə yaranan üçüncü, yaxud keçid sisteminə (buna belə deyək) gəlincə, onun mahiyyəti və xüsusiyyətləri haqqında məlumat hələ də tam deyil. Onun formalaşması prosesi hələ başa çatmayıb. Ancaq bu gün onun bəzi mühüm xarakterik xüsusiyyətlərindən artıq danışa bilərik (və ya heç olmasa müzakirə edə bilərik). Xüsusilə, əvvəlki sistemin dağıdılması və yeni sistemin formalaşması ilə bu gün baş verənləri müqayisə edərkən qeyd etmək lazımdır ki, indiki proses imperiyaların dağılması dünya müharibəsi və ya inqilablar ilə deyil.

Üç sistemdən biri - Yalta-Potsdam sistemi 1945-ci ildən 1990-cı illərin əvvəllərinə qədər davam edən ən sabit və uzunmüddətli sistem oldu. Prinsipial və üstəlik, sistemli ziddiyyətlərə baxmayaraq, İkinci Dünya Müharibəsinin qalibləri – SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya (“Böyük Üçlük”) liderləri qarşılıqlı dövlət maraqlarını tanımaq və nəzərə almaq, habelə dövlət maraqlarını nəzərə almaq üçün dünyanın müharibədən sonrakı quruluşu ilə bağlı çətinlik çəkmədən güzəştə gedəcək qədər ağıllı idilər. Ancaq unutmaq olmaz ki, yeni sistemin sabitliyi təkcə qaliblər arasında maraqların qarşılıqlı şəkildə nəzərə alınmasına dair razılaşmaya görə deyil, həm də müharibədən dərhal sonra yeni güclü müharibə və qorxutma vasitələrinin, habelə müharibənin qarşısını almaq üçün aqressiv ambisiyalar: raketlər -nüvə silahları və hərbi-siyasi təşkilatlar - NATO və Varşava Paktı kimimexanizmlərin meydana çıxmasına görə yaranıb. Lakin çox keçmədən, yəni 1946-cı ildə dünyanı nüvə qışına çevirmək təhlükəsi yaradan bir soyuqluq bürüdü. Əgər yuxarıda qeyd olunan vasitə və mexanizmlər olmasaydı, indi bəşəriyyətin başına nə gələcəyi məlum deyildi.

Ən qeyri-sabit, balanssız və eyni zamanda ən problemli, əslində İkinci Dünya Müharibəsinin detonatoruna çevrilmiş Versal beynəlxalq münasibətlər sistemi idi. Məhz bu sistem göstərdi ki, hətta münaqişə tərəflərindən birinin həyati maraqları tapdalansa və ya göz ardı edilərsə (məsələn, Almaniyada olduğu kimi), bu heç vaxt davamlı və uzunmüddətli olmayacaq. SSRİ-nin və sosialist birlik sisteminin dağılmasından sonra NATO-nun şərqə doğru genişlənməsi belə oldu. Eyni zamanda, Rusiyanın həyati maraqları, təbii ki, qaliblər tərəfindən nəzərə alınmadı. Düşmən üzərində arzu olunan qələbə tez-tez qalibin başını fırladır və onlar təkcə onu alçaltmağa, əsgər çəkmələri ilə tapdalamağa deyil, həm də məğlubiyyətindən maksimum fayda əldə etməyə çalışırlar. Onu məsələn, həlim xammal əlavəsinə çevirməklə.

Müasir qüvvələr balansı

Ən azı yeni beynəlxalq münasibətlər sisteminin nə ola biləcəyi barədə ümumi təsəvvürə malik olmaq üçün yeni qüvvələr balansı və mövcud beynəlxalq vəziyyətin bəzi xüsusiyyətləri üzərində qısaca dayanmaq istərdik. Aşağıdakı mövzular xüsusi diqqətə layiqdir: yeni polisentrikliyin xarakterik xüsusiyyətləri və əvvəlkindən fərqləri;
BRICS, o cümlədən onun hazırkı vəziyyəti və mümkün inkişaf perspektivləri;
ABŞ və Çin arasında qlobal liderlik (və ya dominantlıq) uğrunda rəqabət.

Müasir polisentrik dünya əvvəlkilərdən qat-qat mürəkkəbdir. Çoxqütblülük həmişə olub, var və olacaq. Ancaq əvvəlki biri indikindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Həm qütblərin sayına görə, həm müxtəlif imkanlarına görə, həm də qütblərin qarşısına qoyduğu məqsəd və vəzifələrə görə. Bu, birincisi, keçmişdə olduğundan daha çox regional güc mərkəzlərinin mövcudluğunda, ikincisi, milli dövlətlərlə yanaşı, müxtəlif növ dövlətlərarası qurumların olmasında ifadə edilir. Bu mərkəzlər böyüyərək mühüm güc mərkəzlərinə çevrilməkdədir. Müasir çoxmərkəzliyin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ümumi gücün əvvəlki komponentləri (iqtisadi potensial, hərbi, maliyyə, elm, təhsil, mədəniyyət və s.) ilə yanaşı, çox mühüm yeni amillər də yaranıb və fəal inkişaf edir. Bunlar kosmik sahədə müxtəlif nailiyyətlər, qlobal informasiya şəbəkələrinin və kommunikasiyalarının inkişafındakı uğurlar, eləcə də süni intellektdən başlayaraq robototexnika, biotexnologiya və s. Bir sözlə, söhbət müasir kollektiv hakimiyyətin əsasını təşkil edən yeni məhsuldar qüvvələrin və müvafiq olaraq yeni istehsal münasibətlərinin yaradılmasında əldə edilən nailiyyətlərdən gedir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, yeni məhsuldar qüvvələrin və onların əsasında böyüyən potensialın və yeni qüvvələr balansının, beynəlxalq münasibətlərin yeni mahiyyətinin formalaşmasında rolu çox böyükdür.

BRICS+: Onun indiki və mümkün gələcəyi

BRICS+ inamla güc və populyarlıq qazanır, bu, 22-24 oktyabr 2024-cü il tarixlərində Kazanda açıq şəkildə nümayiş etdirildi. Mövcud olduğu 20 il ərzində bu təşkilat təkcə dünya siyasətində deyil, həm də iqtisadiyyatda ciddi amilə çevrilib. Bu gün BRICS+ dünya əhalisinin 43%-ni əhatə edir, qlobal ÜDM-in 27%-ni və qlobal mal ixracının təxminən 25%-ni təşkil edir. Kazan forumunda 22 dövlətin başçısı və digər ölkələrin nümayəndələri (ümumilikdə 36 ölkə) iştirak edib. 30-dan çox ölkə BRİKS+ ilə əlaqələrin gücləndirilməsində maraqlı olduğunu bildirib, 13 ölkə isə BRİCS+ tərəfdaş dövlət statusunun alınması ilə bağlı məsləhətləşmələr aparır.

BRICS+-ın gələcəyi haqqında düşünərkən çox vacib iki şeyi unutmaq olmaz. Birincisi, müxtəlif sivilizasiyaları birləşdirib vahid ideoloji platforma və onlar üçün əlverişli inkişaf perspektivləri qurmağa çalışarkən aşağıdakıları yadda saxlamaq və həmişə nəzərə almaq lazımdır: sivilizasiyalar təkcə ümumi dəyərlərə deyil, həm də əhəmiyyətli fərqlərə malikdirlər ki, bu da istər-istəməz nəinki ziddiyyətlərə malikdir, həm də qarşıdurmalar yaranır. Toqquşan maraqların uzlaşdırılması istənilən siyasi prosesdə ən çətin məsələdir. İkincisi, bu ilin oktyabrında Kazanda özünü çağırması anti-Qərb deyil, qeyri-Qərb birliyi olan BRICS+ anti-Qərb icmasına və ya yeni BMT-yə çevrilməkdən ehtiyat etməlidir. Buradan belə nəticə çıxır ki, daha ədalətli beynəlxalq münasibətlər tapmaq kimi nəcib vəzifə qoymuş bu yeni beynəlxalq assosiasiyanın qarşısında çox çətin bir vəzifə durur: ölkələr arasında hazırda qüvvədə olanlardan həqiqətən daha ədalətli olacaq qarşılıqlı fəaliyyət prinsiplərini tapmaq.

Qlobal liderlik uğrunda mübarizə haqqında

Müasir dünya düzənini xarakterizə edərkən, dünyada liderlik uğrunda ABŞ və Çin arasında gedən mübarizəni nəzərdən qaçırmaq olmaz. Hazırkı hegemonun – ABŞ-ın hökmranlıq dövrünün sürətlə sonuna yaxınlaşdığını anlayaraq, eyni zamanda dünyanın mərkəzinin sürətlə Şərqə, Çinə doğru irəlilədiyini dərk edən Qərb dünyası buna dözmək istəmir və əlindən gələni edir və müxtəlif vasitələrlə buna müqavimət göstərir. Müasir dünyanın və müvafiq olaraq müasir beynəlxalq münasibətlərin əsas ziddiyyəti məhz budur. Hesab edilir ki, obyektiv səbəblərdən bu ziddiyyət liberal Qərbin xeyrinə həll edilə bilməz. Əsas səbəb odur ki, ölkələrin və xalqların inkişaf səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, onların özünüdərketmə səviyyəsi bir o qədər yüksəkdir, həyati mənafelərini bir o qədər aydın dərk edir və bu maraqların tanınması və nəzərə alınmasına istək və istəkləri bir o qədər güclü olur, o cümlədən beynəlxalq səviyyədə.

Əvvəlki müstəmləkə dövrlərində formalaşmış çoxdan formalaşmış və buna görə də sabit istismar və bir çox problemlərini başqalarının hesabına həll etmək vərdişlərinə əməl edən Qərb ölkələri (daha doğrusu onların siyasi elitaları) bu artan maraqları nəzərə almağa meylli deyillər. Onlara məhəl qoymamaqla beynəlxalq nüfuz və nüfuz uğrunda mübarizədə istər-istəməz məğlub olurlar. Və buna uyğun olaraq, bu maraqları nəzərə almağa meylli və bu niyyətdə olan ölkələr arasında münasibətlərdə yeni, yəni daha ədalətli prinsiplər tapmağa çalışanlar qalib gəlir. BRICS+-da bu yeni mexanizm görünür və ona görə də bu qədər sürətlə böyüyür və beynəlxalq çəki və nüfuz qazanır.

Liderlik uğrunda mübarizənin təbii qanununa uyğun olaraq təbii əbədi çoxqütblülük kontekstində indiki birqütblülüyün (ABŞ dünya hegemonudur) süqutu istər-istəməz yeni ikiqütblülüklə əvəzlənəcək və bu da zaman keçdikcə yeni birqütblüyə çevriləcək. Eyni zamanda həm yeni ikiqütblülük, həm də sonradan yeni birqütblülük əvvəlki analoqlarından əsas xüsusiyyətlərinə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənəcək.

Çoxqütblülük təbii vəziyyətə qayıdışdır

Analitiklər yaxın gələcəkdə ölkələrin düşmən, rəqabət aparan bloklara parçalanacağından, geosiyasətin isə sıfıra çevriləcəyindən narahatdırlar. Dünya öz təbii vəziyyətinə qayıdacaq. Bir çox dövlətlər XX əsrdə fövqəldövlət rəqabətinin sərt şərtləri altında böyüyüb və çiçəklənib. Əgər onlar sakit və kifayət qədər ehtiyatlı olsalar əks proses baş verməyəcək. Ukraynadakı hadisələr yalnız ona görə diqqəti çəkir ki, bu, 1990-cı illərdəki Balkan müharibələrindən sonra Avropada ilk müharibədir. Bu cür hadisələr onilliklər ərzində qlobal cənubda bir çox insanlar üçün adiləşib. Qərb isə “qaydalara əsaslanan dünya” mantrasının əksinə olaraq, özü bir neçə müharibəyə təşəbbüs göstərib və beynəlxalq münasibətlərin ən fundamental normalarını pozan çoxsaylı dövlət çevrilişlərini dəstəkləyib.

Bütün "qayda pozuntuları" eyni ciddiliklə qəbul edilmir. Təəssüf ki, Ukrayna üçün onun müharibəsi ABŞ üçün ikinci dərəcəlidir. Qlobal Cənub isə heç vecinə deyil və üstəlik, Rusiya ilə dost olmağa üstünlük verir ki, bu da Qərbin Rusiyanı təcrid etmək istəyini mənasız bir kateqoriyaya çevirir. XXI əsrdə ABŞ və Çin arasındakı qarşıdurma tamamilə yeni tipli münaqişədir. Soyuq Müharibə düşmənlərindən fərqli olaraq, bugünkü supergüc rəqibləri vahid sistem daxilində mövcuddur. Birləşmiş Ştatlar və Çin tarixdə heç vaxt görülməmiş sıxlıq və mürəkkəblik zəncirləri vasitəsilə bir-biri ilə və dünyanın qalan hissəsi ilə getdikcə daha çox iç-içə olur. Hətta ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqləri belə Çindən siyasi və ya iqtisadi cəhətdən ayrılmağı düşünmürlər. Və Çinin texnologiyaya çıxış və ya yaxın gələcəkdə əhəmiyyətli bazarlara çıxış baxımından Qərbə real alternativi yoxdur. Nəticədə, XXI əsrin qarşıdurması XX əsrdən daha çətin olacaq. Çünki sistem daxilində rəqabətin dinamikası Soyuq Müharibə sistemlərinin ikili rəqabətindən əsaslı şəkildə daha mürəkkəbdir. Buna misal olaraq yarımkeçiriciləri göstərmək olar, burada təchizat zəncirinin ən mühüm qovşaqları ABŞ və onun peyklərinin əlindədir. Lakin Çin bütün istehsalın 40%-ni istehlak edir.

Əksər ölkələr öz muxtariyyətlərini maksimum dərəcədə artırmağa çalışırlar. Onların seçimləri mütləq iki böyük güclə məhdudlaşmayacaq, bu da onları bir sıra aktyorlarla koalisiya və tərəfdaşlıq axtarmağa məcbur edəcək. Müasir beynəlxalq münasibətlərin mənzərəsi qorxulu görünsə belə, onun mahiyyətində bu, tarixi normaya qayıdışdır. Bununla belə, ABŞ və Çin arasında qarşıdurmanın strateji çıxılmaz vəziyyətə düşməsi yalandır. Çünki o, birbaşa vektor kimi sistemdən götürülür.

V.VƏLİYEV