YORĞUN BƏDƏN, TÜKƏNMİŞ RUH...

Xaləddin İbrahimli, professor

Bədən yorulanda yaşanan hal yorğunluqdur, ruh tükənəndə yaşanan hal isə tükənmişlik. İnsan bəzən dayanır. Amma hər dayanmaq eyni mənaya gəlmir. Bəzən bu, sadəcə yorğunluqdur – uzun yol yürümüş bir yolçunun daşın üstündə oturub nəfəsini dərməsi kimi. Onun ayaqları titrəyir, alnından tər axır, amma baxışları hələ də yolun davamına yönəlib. O bilir ki, yol bitməyib, o bilir ki, indiki durum bitmiş durum və oturdugu yer son dayanacaq deyil. Yorğunluq – hərəkətin ölçüsü, yaşamanın, mübarizənin sübutudur. Yorğunluq keçicidir. O, bədənə aid bir fasilədir – zamanın içində qısa bir pauzadır. İnsan dincəlib yenidən güc toplayır, yoluna davam edə bilir. Amma bəzən insan dayananda artıq hərəkətinin səbəbini, yönünü, yaşamının anlamını itirir. Bu, tükənmişlikdir. Bu hal sadəcə yorulmaq deyil – insanın özündən uzaqlaşmasıdır, artıq bədənin yox, varlığın, ruhun yorulmasıdır. Sanki insanın içində bir zamanlar yanan o işıq – arzu, inam, məqsəd, maraq, ümid – yavaş-yavaş sönür. Və bir gün insan anlayır ki, hərəkət edir, amma artıq irəli gedə bilmir.

Psixologiyada bu vəziyyət üç əsas mərhələ ilə izah olunur: əvvəlcə emosional tükənmə yaranır, sonra insan ətrafdakılardan uzaqlaşır, sanki onlara qarşı laqeyd və soyuq olur, axırda özünü dəyərsiz və yetərsiz hiss etməyə başlayır. Bu, artıq sadəcə yorğunluq deyil, şəxsiyyətin içdən aşınmasıdır.

Yorğun insan dayananda özünü toparlayır, tükənmiş insan dayananda isə özünü tapa bilmir. Bu iki hal arasındakı fərq incədir, amma çox ciddidir. Çünki biri istirahət tələb edir, digəri isə dəyişiklik.

Uzunmüddətli stress insanın sinir sistemini də dəyişir. Bədən davamlı olaraq “dirən və ya qaç” vəziyyətində qalır və bir müddət sonra bu gərginlik normaya çevrilir. Lakin ruh bu vəziyyətə uyğunlaşa bilmir. Dışarıda hər şey davam edir, amma içəridən insan parçalanmağa başlayır.

Tükənmiş insan yalnız yorulmur – o, artıq heç nədən zövq ala bilmir. Psixologiyada bu hal “anhedoniya” adlanır. Bir zamanlar sevinc gətirən şeylər belə mənasını itirir. İnsan yaşamağa davam edir, amma artıq hiss etmədən, zövq aalmadan.

Viktor Frankl insanın mənasızlıq qarşısında necə sındığından söz açırdı. Yorğunluqda insan hələ də mənanı daşıyır – o sadəcə zəifləyib, taqətdən düşüb. Amma tükənmişlikdə mənanın özü əriyir. Sanki insan bir vaxtlar inandığı hər şeyin içinin boş olduğunu hiss edir. Belə olduqda nə istirahət kömək edir, nə də zaman. Çünki problem gücdə, enerjidə deyil – istiqamətdədir. Bu, kompası xarab olmuş yolçunun vəziyyətidir. O hərəkət edir, amma artıq “irəli”, “yön” anlayışlarına sahib deyil.

Karl Yungun sözləri ilə desək, insan öz həqiqi “mən”indən uzaqlaşdıqca ruhu yorulur. Yorğunluq bəzən sadəcə yolun uzunluğundan yaranır. Amma tükənmişlik – yanlış yolun, insanın özünə yadlaşdığı bir həyatın nəticəsidir. İnsan tükəndikcə öz həyatının subyekti olmaqdan çıxır və sanki öz həyatının seyrçisinə çevrilir.

Bu parçalanma səs salmır, sakitcə baş verir.

Yorğunluqdan sonra insan yenidən başlaya bilər, tükənmişlikdən sonra isə əvvəlcə dayanmalı, düşünməli və özünə “mən hara gedirdim?” sualını verməlidir. Bu sualın cavabını tapmadan irəliləməyin heç bir mənası yoxdur.

Yorğunluq gecə kimidir – qaranlıqdır, amma səhəri var; tükənmişlik isə dərin uçurumdur – insan düşdüyünü hiss edir, amma uçurumun dibini görə bilmir.

Bəlkə də həyatın ən dərin fərqi burada gizlidir: insan hər yorulduqda dayanmalı deyil, amma hər tükəndikdə davam etməməlidir. Çünki yorğunluq bədəni dayandırır, tükənmişlik isə insanı. Və bəzən xilas olmaq üçün dincəlmək yox, yönü dəyişmək lazımdır.

“AzPolitika.info”